Sünbül Sinân Efendi, taliplerin rahatça okuyup ezberleyebilecekleri bir özlülükte, nefsin yedi mertebesini anlatan bir risâle kaleme almıştır. Risâlenin usûlü şudur: her mertebede dört hususa dikkat çekilir — mertebenin adı ve vasfı, o mertebedeki kişinin hâli, mertebenin hangi peygambere denk düştüğü ve hangi yıldıza nisbet edildiği.
Yıldızlarla kurulan bu ilişki, devrin kozmoloji anlayışı içinde okunmalıdır: gök cisimlerinin vasıfları, sâlikin o mertebedeki hâlini anlatmak için bir temsil olarak kullanılır. Nitekim aynı usûlü Sofyalı Bâlî Efendi de, gün isimleri ekleyerek sürdürmüştür.
Nefs-i Emmâre
Yûsuf 12/53Kötülüğü emreden hayvanî nefis. Sâlikin işi tevbe ve istiğfarla yeni bir başlangıç yapmaktır.
Ay ışığı bir nesneye vurduğunda o nesnenin kendi rengi kaybolur; sâlik de şeriatın aydınlığıyla donanır, "Lâ ilâhe" sözünün rengine bürünür.
Nefs-i Levvâme
Kıyâme 75/2Kendini kınayan nefis. Günahtan pişmanlık duyar, emmâreliği tamamen bırakmamıştır ama artık kendini hesaba çeker.
Mânevî keşiflerin başladığı mertebedir.
Nefs-i Mülhime
Şems 91/8Kendisine hem fücûru hem takvâsı ilham edilen nefis. İlham ve keşif kapısı aralanır; en tehlikeli eşiklerden biridir.
Ay ve Güneş gökteki yıldızlar arasında nasıl belli olursa, sâlikin kalbi de bu mertebede ortaya çıkar.
Nefs-i Mutmainne
Fecr 89/27İtminana ermiş nefis. Kalp nuruyla tenevvürü tamamlanmış, kötü sıfatlardan kurtulup güzel ahlâkla hemhâl olmuştur.
Güneş nasıl kendi ışığıyla parlarsa, bu mertebedeki kalp de artık ödünç bir nurla değil kendi nuruyla aydınlıktır.
Nefs-i Râziye
Fecr 89/28Allah'tan razı olan nefis. Nefsânî ve bedenî arzularını öldürmüş, kibir ve benlik duygusu ortadan kalkmıştır.
Merih'in bulunduğu döngüde öldürme ve yok etme vasfı vardır; sâlik de bu mertebede nefsini öldürür.
Nefs-i Marziyye
Fecr 89/28Allah'ın kendisinden razı olduğu nefis. Halkla Hak arasında bir edeb makamıdır.
Nefs-i Kâmile
—Fenâ makamına ulaşıp benliğinden kurtulmuş nefis. Sâfiye de denir; yolun sonu ve irşad ehliyetinin başladığı yerdir.
Not
Mertebe adlarının Kur'ân'daki dayanakları parantezde verilmiştir. Bazı mutasavvıflar nefsi üçlü (emmâre–levvâme–mutmainne) yahut dörtlü tasnif etmişlerdir; Osmanlı mutasavvıflarında yaygın olan yedili tasniftir.