Hüsn-i hat ile tasavvuf arasında, yalnızca yazının dinî metinleri taşımasından ibaret olmayan bir bağ vardır. Hat meşki de tıpkı tarîkat gibi bir usta-çırak silsilesiyle yürür; sabır, tekrar ve nefis terbiyesi ister. Bu sebeple pek çok hattatın aynı zamanda bir tarîkat mensubu olması tesadüf değildir.
Tuhfe-i Hattâtîn'in tanıklığı
Hattatların hâl tercümelerini toplayan Tuhfe-i Hattâtîn, hangi hattatın hangi yola mensup olduğunu da kaydeder. Bu kayıtlar üzerinden sülüs-nesih yazı türünde yetişen hattatların tarîkatlara göre dağılımı çıkarılabilmekte, böylece tekkelerin sanat hayatındaki payı somut olarak görülebilmektedir.
Sünbülî hattatlar
Âsitâne-i Sünbül ve ona bağlı tekkeler çevresinde yetişen hattatlar, Sünbüliyye'nin yalnızca bir zikir yolu değil bir sanat muhiti de olduğunu gösterir. Bu hattatların künyeleri ve eserleri derlenmektedir.
Hazîrenin tanıklığı
Sünbülî hat zevkinin en somut ve en erişilebilir örnekleri, âsitânenin hazîresindeki mezar taşlarıdır. Bunlar açık havada duran, tarihlenmiş bir hat koleksiyonu teşkil eder: en eskisi 999/1590 tarihlidir ve zincir 20. yüzyıla kadar kesintisiz sürer.
Hazîrede üç yazı türü kullanılmıştır:
- Celî sülüs — en yaygın tür; kitâbelerin çoğu bu yazıyla, çokça da istif hâlinde yazılmıştır.
- Celî ta'lîk — özellikle manzum kitâbelerde tercih edilmiştir.
- Celî rik'a — son dönemde girmiştir; kimi zaman celî sülüs bir kitâbenin alt kısmında, kimi zaman müstakil olarak, daima düz satırlar hâlinde.
Hem sülüste hem ta'lîkte kimi kitâbelerde mâil (eğilimli) yazı görülür. Mâil yazı ta'lîke iyi bir estetik görüntü verirken sülüse aynı etkiyi vermez. Kaynağın tespitine göre, hat sanatı bakımından en mükemmel örnekleri 20. yüzyıl mezar taşı kitâbeleri barındırır — mezar taşı geleneğinin genel olarak zayıfladığı bir devirde bile.
Bu üç türün tarihî gelişimi, tek bir hazîre içinde, tarih sırasıyla takip edilebilmektedir.