Külliyenin tarihi
Bugün Fatih'in Kocamustafapaşa semtine adını veren külliye, aslı Bizans dönemine uzanan bir manastır kilisesi iken, II. Bayezid'in sadrazamlarından Koca Mustafa Paşa tarafından 1486'da camiye çevrilmiş; yanına tekke, medrese ve imaret eklenerek bir külliye hâline getirilmiştir. Tekke, padişahın da hürmet ettiği Cemâl-i Halvetî'ye (Çelebi Halife) tahsis edilmiştir. Âsitânenin ilk ve büyük şeyhi odur: Halvetiyye'nin dört ana kolundan biri olan Cemâliyye'nin pîri, Halvetîliği payitahta yerleştiren zâttır.
Cemâl-i Halvetî'nin 1494'te hac yolunda vefatından sonra, vasiyeti gereği posta oturan Sünbül Sinân Efendi'nin otuz beş yıllık meşihati külliyeyi bânîsinin değil şeyhinin adıyla anılır hâle getirdi. Yapı, 1925'e kadar Sünbüliyye'nin âsitânesi olarak hizmet verdi.
Bölümleri
Külliye; cami (dönüştürülmüş kilise), tekke birimleri, medrese, imaret, hazîre, türbe, şadırvan ve çevre yapılarından oluşur. Tekke bölümü tevhidhâne, dervişan hücreleri, selâmlık ve harem birimlerini kapsıyordu.
Türbe ve hazîre
Sünbül Efendi, 1529'daki vefatının ardından dergâhının hazîresine defnedildi. Türbesi ve çevresindeki hazîre, asırlar boyunca Sünbülî meşâyihinin ve muhiblerinin medfeni oldu; bugün de İstanbul'un en çok ziyaret edilen mekânlarından biridir. Ziyaret bilgileri için ziyaret sayfasına bakınız.
Semt
Külliye, kurulduğu andan itibaren çevresindeki mahalleyi biçimlendirmiştir. 16. yüzyıl İstanbul'unda Koca Mustafa Paşa semti, surlara yakın konumu ve karma nüfus yapısıyla şehrin sınır bölgelerinden birini teşkil ediyordu; külliye bu bölgede hem dinî hem sosyal bir merkez işlevi gördü.
Restorasyon
Külliyede 2015–2019 yılları arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü eliyle kapsamlı bir restorasyon çalışması yürütülmüştür. Çalışma, yapının Bizans dönemine ait çekirdeği ile Osmanlı katmanlarının birlikte okunmasına imkân veren belgeler ortaya koymuştur.