Risâle-i Tahkîkiyye

Varak 1b

1.1Bismillahi’r-Rahmâni’r-Rahîm Bize hidayet eden Allah Teâlâ’ya hamd olsun. Eğer Allah Teâlâ bize hidayet etmeseydi, kendi başımıza hidayete eremezdik. Salât ve selam yaratılanların en hayırlısı ve Allah Teâlâ’nın hidayetiyle hak yola ileten Muhammed’e (s.a.v.) ve Allah Teâlâ’nın yardımıyla hem hidayete eren hem de hidayet yolunu gösteren ailesine ve ashâbına olsun. Makbul olan dua, Harem-i Şerif’in, karanın ve denizlerin sultanlarının sultanı; Sultan Süleyman b. Selim’in (ö. 974/1566) hükümdarlığının devamına olsun. Allah Teâlâ onu iki cihanda her türlü kötülüklerden korusun. Onun vezirlerini, âlimlerini, arkadaşlarını, insafında ve adaletinde yardımcılarını ve yoldaşlarını da nuruyla nurlandırsın.

1.2Âmin! Ya Rabbe’l-Âlemîn. Peygamber (s.a.v.), hadisinde şöyle buyurmuştur: Allah Teâlâ, bir idareciye hayır dilediği zaman onu doğru sözlü bir vezirle rızıklandırır. O idareci, Allah Teâlâ’yı zikretmeyi unutunca, veziri hatırlatır, hatırladığında da yardımcı olur. Şayet Allah Teâlâ, başka bir şey dilerse idareciyi kötü vezirle rızıklandırır. İdareci, Allah Teâlâ’yı unutunca, veziri hatırlatmaz, hatırladığında da yardım etmez.

Varak 2a

2.1Allah’ım! Ona (Sultan Süleyman’a) hiç kimsenin karşı koyamayacağı bir yardımla yardım et. Ona apaçık fetih kapıları aç! Talebelerden, samimi dostlardan ve arkadaşlardan kimileri, vuslata ermiş seyrüsülûk’a tabi olanların yoluna bir kısım şüpheler üretip engel olmaya çalışanlara karşı uzun zamandan beri cevap vermemi istemekteydiler. Ben de Allah Teâlâ’nın yardımına sığınıp kitabına sarılarak ve Peygamber’in (s.a.v.) de sünnetlerine dayanarak, Allah Teâlâ’nın, “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır. Onlarla en iyi şekilde tartış” buyruğunu ve Peygamber’in (s.a.v.), “Kim ilmi, ilim ehlinden saklarsa, Allah Teâlâ onu ateşten yapılmış gem (yular) ile gemler” hadisini ve Hz. Ali’nin (r.a), “Allah Teâlâ, ilim ehlini, Ebû Dâvud, Harâc, 4; İmâret, 4; Nesâî, Bey’ât, 33.

2.2en-Nahl 16/125. öğretmediklerinden dolayı hesaba çekmeden, cahilleri neden öğrenmediklerinden dolayı hesaba çekmez” sözüne imtisal ederek, ehl-i irfan ve Muhammedî sufî yolunu yakinen öğrenmek isteyen öğrenciler için Risâle-i Tahkîkiyye adlı eserimle cevap verdim. Allah’ım, Peygamber (s.a.v.) ve onun ailesinin hürmetine, bizi Ayn’a ulaşan arif kullardan kıl! İşitmeyip Ğayn’la kendini aldatanlardan kılma! Âmin! Ey aziz kardeşim -Allah Teâlâ sana merhamet etsin- bil ki, şayet sen öfke ve kin gözüyle değil de insaf ve rıza gözüyle bakarsan, insanlardan bir kısmı Selim Han (ö. 926/1520) zamanında

Varak 2b

3.1-Allah Teâlâ onu her türlü kötülüklerden korusun- gerçeği öğrenmek için değil aksine hizipçilik yaparak şu konuda fetvâ istemişlerdir: “Sûfilerin ve arkadaşlarının halkalar halinde bir araya gelip devran ile Allah Teâlâ’yı çokça zikretmeleri ve ayakta aşka gelmeleri caiz midir değil midir?” Bu zamanda evliyaların kerametini, onların hallerini, muhabbet, vecd, sekr, heyman (içi yanık halleri) ve diğer hallerini inkâr eden itikatta Mutezile ehli ile evliyaların kerametini, hallerini kabul eden Ehl-i sünnet ve’l-cemaat arasındaki farkı bilmeyen bir kısım âlimler vardır. Kurtûbî (ö. 671/1273), Bezzâzî (ö. 827/1424) ve benzerleri gibi Ehl-i sünnet ve’l-cemaattan olduğunu iddia edenler de amellerinin olmayışı ve kîl ü kâl ile çok meşgul olmalarından ötürü, Peygamber’nin (s.a.v.), “Kim ilmiyle amel ederse, Allah Teâlâ, bilmediğini ona öğretir ve yaptığı işlerde muvaffak kılar, ta ki cenneti hak etsin.

3.2Kimde kendisine verilen ilimle amel etmezse, yaptığı işlerde [Allah Teâlâ, onu] muvaffak etmez, ta ki cehennemi hak etsin” hadisinden de gaflete düşüp yanlış fetvâ verdiler. Bu ilim adamları, Hanefî, Şâfiî ve Ahmedîlerin (Hanbelî) tahkik edilmiş makbul kitaplarını görmeden, araştırmadan ve incelemeden “Bu devran rakstır, raks ise icmâen haramdır. Devranı helal sayan, kâfirdir. Devranı helal saymayıp yapan ise fâsıktır” fetvâsını verdiler.

Varak 3a

4.1Bu fetvâyı verenler verdikleri fasit hükmün, o hükümden geri dönmedikleri takdirde kendilerine döndüğünden ve “Nefislerimizin şerrinden ve kötü amellerimizden Allah Teâlâ’ya sığınırız. Allah Teâlâ, kime hidayet ederse, o doğru yoldadır. Kimi de sapıklıkta bırakırsa, artık onun için doğru yolu gösterecek bir velî bulamazsın” ayetinden de habersizdirler. Mutezile âlimlerinden Keşşâf sahibinin, “De ki: Şayet Allah Teâlâ’yı seviyorsanız, bana tabi olun” ve “Ey iman edenler, içinizden her kim, dininden dönerse, Allah Teâlâ, öyle bir kavim getirir ki, kendisi onları sever, onlar da Allah’ı severler; müminlere karşı boyunları aşağıda, kafirlere karşı başları yukarıda, Allah yolunda savaşırlar ve hiçbir kınayanın kınamasından (dil uzatanın levminden) korkmazlar.

4.2İşte bu, Allah’ın dilediğine verdiği bir fazilettir. Allah, ihsanı bol, her şeyi hakkıyla bilendir” ayetlerinin tefsirinde ileri sürdüğü birtakım yorumlarda; insanların Allah Teâlâ’yı hakiki anlamda sevmeleri, vecde gelip kendilerini kaybetmeleri, raks etmeleri ve nağmeli şiirler dinlemeleri hakkında bahsettiklerine aldanarak caiz görmemişlerdir. [Ancak onlar] İmam Fahreddin er-Râzî’nin (r.h.) Tefsir-i Kebir’inde, “De ki: Şayet Allah Teâlâ’yı seviyorsanız, bana tabi olun” ayetinin tefsirinde ve Mevlânâ Sa’deddin Taftâzânî’nin (r.h.) Keşşâf’ın şerhine yazdığı haşiyesinde [Zemahşerî’ye] verdiği cevaptan da habersizdirler. [Bununla beraber], Kurtûbî (r.h.) tefsirinin kimi yerlerinde ve Bezzâzî (r.h.) Kitâbu’l-Küfr kitabının son kısmı Mesâilü’ş-Şettâ bahsinde,

Varak 3b

5.1Kurtûbî ve Keşşâf sahibini taklit ederek; “Raks, dört mezhep imamına göre icmâen haramdır” sözünü söylemişlerdir. Hâlbuki onların görüşlerinin temelini teşkil eden “Raks dört mezhep imamına göre icmâen haramdır” şeklindeki yorum incelendiğinde, çarpıtıldığı ve büyük bir iftira olduğu ortadadır. Çünkü onlar raksın, İmam Şâfiî (r.a.)’ye göre “Raks, mutlak olarak haram değildir” görüşüne, “Raks haram değildir” demişlerdir. İmam Gazzâlî (r.h.)(ö. 505/1111) İhyâu ‘Ulûmi’d-Dîn adlı eserinde galeyanla aşka gelerek yapılan raksın hükmü hakkında şunları söylemiştir: Raksın hükmü, onu tahrik edenin hükmüne bağlıdır. Eğer kişinin sevinci, övgüye layık olursa onun raksını pekiştirir. Bu raks da övgüye layıktır.

5.2Şayet kişinin sevinci, mubah olursa raks da mubah olur. Eğer kişi, hoş görülmeyen/yerilen bir sevince sahipse o raks da hoş olmaz. Nitekim raksın detaylı araştırması, akıl sahibi kimselerde şüphe bırakmayacak şekilde gelecektir. Yardımı ve muvaffak olmayı yalnız Allah Teâlâ’dan bilerek bu fetvâyı verenlerin apaçık bir hata ettiklerini söyleriz. Onların “Allah Teâlâ’yı zikredenlerin; toplanıp, halka halinde zikretmeleri rakstır” küçük önermesiyle ve “Raks icmâen Kehf 18/17. Âl-i İmrân 3/31. Bkz. Ebü’l-Kâsım Cârullah Mahmûd b. Ömer b. Muhammed ez-Zemahşerî, el-Keşşâf an Hakâ’iki Gavâmizı’t-Tenzîl ve ‘Uyûni’l-Ekâvîl fî Vücûhi’t-Te’vîl, thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Ali haramdır” büyük önermesiyle getirdikleri fetvâlar, geçersiz ve taklit edilmiş fetvâlardır.

5.3Onların her iki öncülünün batıl olması, “Raksı helal sayan kâfirdir. Helal saymayıp yapan ise fâsıktır” görüşünün de batıl olmasını gerektirir. Ayrıca bu görüş müctehid âlimlerden İmam Şâfiî (r.a.), onun takipçileri, İmam Gazzâlî, el-Avârif sahibi, Necmü’d-Dâye, İbnü’l-Fâriz, el-Kâşânî gibi muhakkik âlimleri ve diğer âlimlerin birçoğunu da tekfir etmeyi gerektirir. Çünkü bu âlimler raksa cevaz verip, raksın faziletinden bahsedip ve bazı kimseler için de ibadet olduğunu söylemişlerdir. Bu âlimlerin eserlerine bak!

Varak 4a

6.1Şayet bu açıklamalarla ikna olmuyorsan bu fetvânın batıl olduğuna dair faydalı ek bilgiler ve eşsiz incelemeler, sülûk ehli ve hakikati arayanlar için -inşallah- üç bölümde gelecektir. Birinci bölüm; “Zikir ehlinin bir araya gelerek halkalar halindeki devranı, rakstır” görüşünün batıl olduğunun ispatı, İkinci bölüm; “Raks, icmâen haramdır ve raksı helal sayan kâfirdir” görüşlerinin batıl olduğunun ispatı, Üçüncü bölüm; “De ki: şayet Allah’ı seviyorsanız, bana tabi olun. Allah da sizi sevsin.”265, “Muhakkak ki Allah, kâfirleri sevmez.”266, “Ey iman edenler, içinizden her kim, dininden dönerse, Allah, öyle bir kavim getirir ki, kendisi onları sever, onlar da Allah’ı severler; müminlere karşı yumuşak, kâfirlere karşı güçlüdürler.

6.2Allah yolunda savaşırlar ve hiçbir kınayanın kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah’ın dilediğine verdiği bir fazilettir. Allah, ihsanı bol, her şeyi hakkıyla bilendir.”267, “Muhakkak ki Allah’ın taraftarları galip olanlardır.”268, “Allah kimin göğsünü İslam’a açmış ise işte o, Rabbinden bir nur üzerinde değil midir? Artık Allah’ın zikri hususunda kalpleri katılaşmış olanların vay haline! İşte bunlar, apaçık bir sapıklık içindedirler ”269, “Allah kimi saptırırsa, ona doğru yolu gösterici yoktur” âyeti kerimeleri hakkında bazı müfessirlerin tefsirlerindeki şüpheleri giderici açıklamalar hakkında olacaktır. 2.2.2. Birinci Bölüm [“Zikir ehlinin bir araya gelerek, halkalar halindeki devranı rakstır” Küçük Önermesinin İptali] Birinci bölüm, “Zikir ehlinin bir araya gelerek halkalar halindeki devranı rakstır” görüşünün batıl olduğunun ispatı hakkında olacaktır.

6.32.2.2.1. [Devran] Allah Teâlâ’nın yardımıyla zikir ehlinin toplanıp halkalar halinde devranının, ne lügat ne şeriat ne de örfte raks olmadığını söyleriz. Kâmus sahibi

Varak 4b

7.1[Fîrûzâbâdî] (r.h.) raks (‫ )رقص‬kelimesi hakkında şunları zikretmiştir: “Adam raks etti” denildiği zaman “Adam oynadı”, “Deve raks etti” denildiğinde “Deve hareket etti”, “Şarap raks etti’ denildiğinde “Şarap kaynadı” anlamlarına gelmektedir. “Raks” ve “ruksân” hareket edene yani oynayana, deveye ve şaraba kullanılır. Bunların dışında “kafz” (‫ )قفز‬ve “nakz” (‫ )نقز‬da kullanılan manalardandır. Aynı şekilde başka muteber kitaplarda da aynı açıklamalara yer verilmektedir. Sen de araştırabilirsin! Lügat âlimleri raks hakkında ancak “oynayan kimseye” kullanılabileceğini söylemişlerdir. Zamanımızdaki mutaassıplar dışında zikir ehlinin oynadıklarını söyleyen birisini hiç işittin mi? el-Mücmel adlı eserin sahibi [bu konuda] şunları söylemiştir: Raks, bilinen bir şeydir.

7.2Bütün insanlarca bilinen raks, dengeli/ölçülü hareketlerle yapılan özel bir oyundur. Bu sebeple herkesin yapamayıp aksine yapılabilmesi eğitime bağlı olan şeydir. Bundan dolayı halka ve toplu halde oynanmayıp tek başına oynanan bir oyundur. Aynı şekilde Bezzâzî de (r.h.) Kitâbu’l-Küfr adlı kitabın sonundaki Mesâilü’ş-Şettâ bahsinde bu mahalde, “Raksın oyun olduğunu, raksı ilk ortaya atanın ise yaptığı buzağı böğürmeye başlayınca [sevincinden yaptığı dansla] Sâmirî’nin olduğunu” söylemiştir. Bezzazî’nin görüşünden raksın özel hareketler olduğu çıkartılmaktadır. Gazzâlî (r.h.) de İhyâu ulûmi’d-din adlı eserinin Semâ ve Vecd bahsinin birinci bölümünde şunları demiştir: Bil ki, semâ işin başlangıcıdır.

7.3Semâ kalpte vecd denilen bir hali ortaya koyar. Vecd ise dış uzuvların (yani insanın el, ayak, baş gibi sallanabilen uzuvları) hareket etmesiyle ya ölçüsüz hareketler şeklinde olur ki buna

Varak 5a

8.1ıztırab ya da ölçülü hareketler şeklinde olur ki buna da tasfik ve raks adı verilir. Ebu’t-Tâhir Mecmüddin Muhammed b. Ya’kûb b. Muhammed el-Fîrûzâbâdî (ö. 817/1415) adlı el-Kâmûsû’lMûhît isimli sözlüğüyle tanınan Arap dili, tefsir ve hadis âlimidir. Bkz. Hulusi Kılıç, Fîrûzâbâdî, DİA, 1996, XIII, 142-45. Bu bahsedilenlerle zikir halinde Allah Teâlâ’yı zikredenlerin devranına hiç kimse tarafından raks denmediği ancak fetvâ verenlerin ve gafillerinin şüpheleri olduğu anlaşılmıştır. “Zikir ehlinin zikir esnasındaki devranı rakstır” küçük önermesine verilen fetvânın batıl olduğunu ispata ihtiyacımızın kalmadığı anlaşılmıştır. Öncülün büyüğü, “Raks icmâen haramdır” fetvâsına reddiyelerimizi ikinci bölümde sunacağız.

8.2Çünkü seyrüsülûk erbabının doğru sözlü olanlarından bir kısmı ve onların dışındaki kâmil ve muhakkikler de, ileride detaylı şekilde ele alınacağı gibi, raks ediyorlardı. Yine onların, “Raksı helal sayan kâfirdir” sözünün de geçersiz olduğuna dair itirazımıza ileride özel olarak yer vereceğiz. Çünkü İmam Şâfiî (r.a.) gibi kimi âlim ve faziletli araştırmacıların bazı yerlerde ve hallerde raksı mubah sayıp ibadet kabul ettikleri halde, nasıl oluyor da raksı helal sayanlar tekfir edilebiliyor? Hakikat taliplilerine bir not! Ey hak talibi bil ki, sûfilerin, onlara tabi olanların ve onların çevresindekilerin yaptıkları devranın biçimi, Tenzîl [Zümer] sûresinin sonunda bulunan, “Melekleri, arşın etrafını kuşatır halde görürsün” ayetinde Allah Teâlâ’nın buyurduğu gibi, Mukarrab meleklerin arşın etrafındaki tavafı ve dönüş şekli gibidir.

8.3Begavî, Keşşâf sahibi [Zemahşerî], İmam Râzî [Fahreddîn] ve Kâdı [Beyzâvi]–Allah hepsine rahmet etsin-

Varak 5b

9.1bu ayetin açıklamasında, “Yani arşın etrafını çevreleyip kuşatarak tavaf edenler ile zikredenlerin etrafını kuşatan melekler gibi” demişlerdir. Peygamber (s.a.v.), hadis-i şerifinde şöyle buyurmuştur: “Allah’ı zikretmeye bir grup oturmaz ki, melekler onları kuşatır, rahmet onları kaplar, üzerlerine sekînet iner, Allah Teâlâ onları yanında olan kimselere söyler.” Onların hâli, ilim meclisi etrafındaki meleklerin şekli gibidir. Peygamber (s.a.v.) diğer hadis-i şerifinde şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ’nın mescitlerinden bir mescitte bir grup Allah Teâlâ’nın kitabını okumaya ve aralarında ders yapmak için bir araya gelmezler ki; üzerlerine sekînet iner, rahmet onları kaplar, melekler onların etrafını kuşatır, Allah Teâlâ onları yanında olan kimselere zikreder.

9.2Bir kimseyi ameli yavaşlatırsa, nesebi onu hızlandıramaz.” ez-Zümer 39/75. Mukarreb melekler, Uluhiyyet makamına yakın olan meleklerdendir. Arşı taşıyan ve onun etrafında bulunan da meleklerdir. Kur’an’da “el-melâiketü’l-mukarrebûn” şeklinde (en-Nisa 4/172, ez-Zümer 39/75, el-Mü’min Vecihüddin, Meşarik adlı eserin şerhinde Peygamber (s.a.v.)’in “Haffet bihimü’lmelâiketü (‫ ”)حفت بهم المالئكة‬ifadesinde fe (‫ )ف‬harfi şeddeli okununca, “Onların etrafında tavaf etti ve etraflarında meleklerin arasında durmasının şerefi ve arzusundan dolayı dönüp durdular” anlamına da geldiğini ve yukarıda zikredilen hadisin, zikir ehlinin halkasının, faziletine de işaret ettiğini söylemiştir. Zeynü’l-Arab, Mesâbîh adlı eserin şerhinde şunları söylemiştir: “Haffet bihimü’l-melâiketü (‫ ”)حفت بهم المالئكة‬ifadesinin “Haddekat bihimü’l-melâiketü ( ‫حدقت‬ ‫[ ”)بهم المالئكة‬şeklinde okunarak] yani onları tavaf ettikleri, etraflarında dolaşarak okunan Kur’an-ı Kerim’i ve yapılan dersleri dinlerken onları afetlerden korudukları, musafâha (tokalaşma) yaptıkları ve ziyaret ettikleri [anlamlarına gelmektedir.] Keşşâf sahibi, “Arşı taşıyanlar ve onun etrafında bulunanlar, Rablerini hamd ile tesbih ederler”

Varak 6a

10.1ayetinin tefsirinde şunları söylemiştir: Arşın etrafında yetmiş bin melek saf tutmuş kelime-i tevhid çekerek, tekbirler getirerek tavaf ederler. Bu meleklerin arkasında yetmiş bin melek ayakta saf tutup ellerini omuzlarına koyup yüksek sesle tehlil ve tekbir getirirler. Bu meleklerin arkasında yüz bin melek sağ ellerini sol ellerinin üzerine koyup onlardan her biri birinin diğerini duyamayacağı şekilde yüksek sesle tehlil ve tekbir getirirler. Begavî, bu ayetin [el-Mü’min 40/7] tefsirinde Vehb b. Münebbih’ten rivayetle şunları söylemiştir: Arşın etrafında yetmiş bin melek arka arkaya saf tutmuş arşın etrafını biri gidip biri gelir halde tavaf ederler. Birbirleriyle karşılaştıkları zaman tehlil ve tekbir getirirler.

10.2Bu meleklerin arkasında da yetmiş bin melek ayakta ellerini boyunlarına kaldırıp omuzlarına koyup onların tehlil ve tekbirlerini işittiklerinde yüksek sesle; “Seni hamd ile tesbih ederiz. Sen ne kadar yüce ve ne kadar büyüksün. Sen Allah’sın. Senden başka hiçbir ilah yok. Sen ki en büyüksün. Yarattıklarının her biri yalnız sana geri dönücüdürler” derler. Bu meleklerin arkasında da yüz bin melek saf tutmuş sağ kanatlarını sol kanatlarına koyup her biri diğerinden farklı şekillerde Allah’ı hamd ederler. Onların iki kanatlarının arasının genişliği üç yüz yıllık bir mesafe,

Varak 6b

11.1kulak memeleriyle omuzu arası ise dört yüz yıllık bir mesafedir. Bu açık ve net bahsedilenlerden, meleklerin arşın çevresindeki zikir ve toplanma hallerinin, sûfilerin zikir halkaları ve bir araya geldikleri ilim meclisindeki halleriyle aynı olduğunu insaf ve temyiz gücü en az seviyede olan kimse bile görür. Onların namazdaki kıyâm halleri meleklerin kıyâmı, rükûları meleklerin rükûsu, secdeleri meleklerin secdeleri gibidir. Onların zikirlerinin biçimi, toplanmaları ve zikirlerini cehrî yapmaları da böyledir. Bu hallerde kim ki sûfileri sapkınlıkla suçlarsa, hak ettiğini bulur. Vecihüddin Ömer b. Abdülmuhsin el-Erzincanî (ö. 700/1301) adlı müelliftir. Meşâriku’l-Envâr adlı eserin sahibi Radıyyüddin Sâgânî’nin eserine yazılan Hadâ’iku’l-Ezhâr fi Şerhi Meşâriku’l-Envâr adlı yazmış olduğu şerhtir.

11.2Bkz. Mehmet Görmez, Sâgânî, Radıyyüddin, DİA, 2008, XXXV, 487-89. Kadı el-Hemedânî’nin (r.h.) Zübdetü’l-Hakâik adlı kitabında Peygamber’den (s.a.v.), “İnsanlar üç kısıma ayrılırlar; birincisi hayvanlara benzer. Yani hayvanların yediği gibi yemek yerler. İkincisi; meleklere benzerler. Yani gece gündüz usanmadan onlar gibi tesbih ederler. Üçüncüsü de; peygamberlere benzerler. Yani Allah Teâlâ’yı sever ve onu arzularlar” naklettiği hadis-i şerifi ile Allah Teâlâ’nın, “Siz de üç sınıf olduğunuz zaman, işte o amel defteri sağdan verilecek olanlar, ne mutludur o defteri sağdan verilenler. Ve o defteri soldan verilenler, ne bedbahttır o defteri soldan verilenler. Allah Teâlâ’nın taâtında öne geçenler, O’nun rahmetinde de önde olanlardır.

11.3İşte bunlar nimet cennetlerinde Rableri katında gözde olanlardır” ayetinde naklettikleri gibidirler. 2.2.2.2. [Cehrî Zikir] Rüşdü talep edene çok önemli bir not!

Varak 7a

12.1Aynı şekilde cehrî zikrin Allah Teâlâ katında makbul ve övgüye layık olduğunu, meleklerin arşın altında usanmadan yapmalarından da anlaşıldığını söyleriz. “Cehrî zikir, bir kısım konularda haramdır” diyenler, görüşlerini yaymak (kabul ettirmek) için, [bunu] Ebû Hanîfe’ye (r.a) isnad ediyorlar. Bu ise ona isnad edilen fasit bir görüştür. Haşa! O iddiayı ortaya atan büyük bir iftira etmiştir. Aksine Ebû Hanife ve Şâfiî (Allah ikisine de rahmet etsin) de açıklaması detaylı şekilde geleceği üzere, kimi yerlerde cehrî (açık) zikrin mi hafî (gizli) zikrin mi daha evlâ olduğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. İftirayı atan ise büyük bir hata etmiştir. Buna, ancak gafiller razı olur. Bu isnada da ayetler, kudsî ve nebevî hadisler ve fıkıh kitaplarındaki rivayetler üzerine akıl yormayan cahiller yönelir.

12.22.2.2.2.1. [Ayetler] [1] Ayetlere gelince onlardan biri Allah Teâlâ’nın “Beni zikredin ki, bende sizi zikredeyim” buyruğudur. Çünkü ayetteki ‫ ذكر‬/ze-ke-ra lafzı, mutlak ve âmm (kapsamlı, genel) bir lafızdır. Aralarında fark gözetmeksizin cehrî ve hafî zikri kapsar. Mutlak ve âmm bir lafız ise kendisini tahsis edici bir delil olmadığı zaman, medlûlüne (yani kendisine delil kabul edilen şeye), Hanefî mezhebinde hâs lafızda olduğu ve usûl ilminde açıklandığı gibi, kat‘î delil olur. Sana yararlı olacak bu kaideyi ezberle! [2] Bir diğeri Allah Teâlâ’nın, “Göklerin ve yerin yaratılışında, geceyle gündüzün birbiri ardından gelip gidişinde akıl sahipleri için [ibret alınacak] deliller vardır. Ayakta, oturarak ve yatarak Allah’ı zikreden göklerin ve yerin yaratılışı hakkında tefekkürde bulunan (o akıl sahipleri derler ki): “Rabbimiz!

12.3Sen bunları boşuna yaratmadın. Seni (her türlü noksan sıfatlardan) tenzih ederiz. Bundan dolayı bizi cehennem azabından koru!” buyruğu da ayet delillerindendir. Keşşâf sahibi bu ayet hakkında, “Ayaktayken, otururken, el-Vâkıa 56/7-12. yatarken ki her hallerinde

Varak 7b

13.1Allah Teâlâ’yı zikretmekten geri kalmadıklarını” söylemiş ve aşağıdaki hadisi nakletmiştir: “Abdullah b. Amr (ö. 65/685), Urve b. Zübeyr (ö. 94/713) ve sahabeden bir grup (r.a.), bayram günü bayram namazının kılındığı yere [musallaya] gittiler. Orada oturarak Allah’ı zikrediyorlardı. Onlardan bir kaçı gelip; ‘Allah Teâlâ’yı ayakta ve oturarak zikrederler, buyuruyor’ deyince, hemen ayağa kalkıp ayakta Allah Teâlâ’yı zikretmeye devam ettiler.” Abdullah b. Amr, Urve b. Zübeyr ve sahabenin bir grubundan (r.a.) nakledilen bu rivayet, zikrin cehrî yapılmasına cevaz verildiği, gündelik hayatta yapıldığı ve zikir halkalarının sünnette yerinin olduğuna en açık ve yerinde delille ispatıdır. Peygamber (s.a.v.)’in, “Cennet bahçelerine uğradığınız zaman oralardan istifade edin” deyince, sahabe; “Cennet bahçeleri nedir Ya Resulallah!” diye sordular.

13.2Bunun üzerine Hz. Peygamber (s.a.v.)’in, “Zikir halkalarıdır” hadisinde verdiği cevapta olduğu gibidir. Bu hadis Mesâbîhu’sSünne’de nakledilmiştir. Aynı şekilde Abdurrezzak el-Kâşânî de el-Câmi’ Beyne Tefsiri’l-Kur’an ve Te’vîlihi adlı kitabında aynı hadisi rivayet etmiştir. Kadı Beyzâvî (r.h.) de, [bu ayet hakkında] şunları zikretmiştir: “Yani Allah Teâlâ’yı her türlü halde daima anarlar.” [3] Bir diğeri Allah Teâlâ’nın “Ey iman edenler! Allah’ı çokça zikredin” ayetidir. elKevâşî adlı eserin sahibi [bu ayet hakkında] şunları söylemiştir: Yani Allah Teâlâ’nın şanına layık bir şekilde tehlil, tekbir, tahmid, takdis ederek, ayakta otururken ve yanları üzere, hasta ya da sağlıklı, gece ve gündüz, karada ve denizde ve her hallerinde çokça zikrederler.

13.3Akli dengelerini kaybetme, uyku ile gaflete düşme, cenâbet ve benzeri haller bundan istisna edilmiştir. Çünkü

Varak 8a

14.1Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Gafillerden olma!”299. Begavî ve es-Sa’lebî, bu ayetin (el-Ahzab 33/41) tefsirinde Abdullah b. Abbas’tan (r.a.)(ö. 68/687-88) şunları zikretmişlerdir: Allah Teâlâ kullarına bir farzı emretmişse, onu belirli bir sınırla sınırlandırmıştır. Özür halinde onları mazur görmüştür. Zikir ise böyle değildir. Çünkü ona bir sınır koymamıştır. Hiç kimsenin de, kulun aklını kaybetmesi hariç, bunu terk etmesini özür olarak kabul etmemiş her hâl ve durumda zikretmelerini emretmiştir. Bu sebeple “Allah’ı çokça zikredin” ayeti de gece ve gündüz, karada ve denizde, hastalıkta ve sağlıkta, gizli ve aşikâr halde Allah Teâlâ’yı Âl-i İmrân 3/190. Ebu’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed et-Taberânî, el-Mu’cemu’l-Kebîr, thk.

14.2Hamdî Abdülmecid es-Selefî, zikretme anlamına gelmektedir. Mücahid (ö. 103) ise Allah Teâlâ’yı “çok zikretme” anlamına geldiğini söylemiştir. Abdullah b. Abbas ve Mücâhid’in (r.a.)(ö. 103/721) ayet-i kerimeyi tefsirleri, cehrî zikri ispat eden delillerin en açıklarındandır. Buna ek olarak cehrî zikrin müstehab olduğunun da delilidir. Çünkü Allah Teâlâ’yı zikretmek, farziyyet ifade eden cümlelerden olduğu için hem farz ibadetlerin açıktan yapılması hem de ibadetleri açıktan yapanı töhmetten koruması bakımından daha evlâdır. el-Keşşâf adlı eserin sahibi de Mâun suresinin tefsirinde şunları zikretmiştir: Nafileleri gizliden yapmak evlâdır. Ancak gizli yapılma amacı yoksa açıktan ve cehrî olarak yapılması daha evlâdır.

14.3İnsanların bu nafile ibadete uymasıyla, onları hem gafletten uyandırmayı hem de kalplerine Allah Teâlâ’nın zikrini nakşetmeyi amaçladığında ise daha da faziletli olur. Bunun dışındakiler ise cehren yapılmasının faydalarındandır. [Ayrıca Keşşâf’ta,] “Tevbe sûresi’nde Allah Teâlâ, resulü İbrahim’i (a.s.), ‘Zaten İbrahim çok içli idi; çok yumuşak idi’ ayetinde de övmektedir” açıklaması da bunun bir benzeridir. Dürerü’l-Meânî adlı tefsirde, ayette geçen “Evvah (‫ ”)االواه‬lafzının

Varak 8b

15.1“Çokça Kur’an okuyan, cehrî olarak Allah’ı zikreden ve dua eden” anlamlarına geldiğini söylenmiştir. [4] Bir diğeri Allah Teâlâ’nın “Hac ibadetinizi bitirince, Allah’ı, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli anın” ayetidir. Yani [bu ayet], hac ibadetinde kurbanınızı kestikten ve Mina’da kalıp şeytan taşladıktan sonra, atalarınızın kahramanlıklarını ve iyiliklerini aşırı derecede andığınız gibi Allah Teâlâ’yı hatta daha da aşırıya gidecek şekilde anın anlamındadır. Kureyşliler ve diğer kabileler, hac ibadetlerini yerine getirdikten ve Mina’da ki mescitle dağ arasında durduktan sonra atalarının faziletlerini, iyiliklerini yâd ediyorlardı. Ayetin devamında “Hatta daha kuvvetli anın” bölümü, yani atalarını sizden daha kuvvetli bir şekilde anan kavimden daha fazla anın, anlamındadır.

15.2Bu kat‘i delil, cehrî zikrin müstehab olduğuna işaret eden açık ve net delillerdendir. Çünkü Araplar, Kâbe’nin yakınında atalarının kahramanlıklarını cehrî ve aleni olarak anlatmalarıyla bilinirler. Arapların bunu yapmalarındaki niyeti, atalarının kahramanlıklarını diğer kabilelere işittirmektir. Aynı şekilde Allah Teâlâ, atalarını andıkları gibi kendisini de öyle anmalarını onlara emretmiştir. Allah Teâlâ’nın, “Hac ibadetinizi bitirince, Allah’ı, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli anın” ayetinde buyurduğu “fe (‫ ”)ف‬harfi, harf-i ta‘kîbiyye (hemen akabinde yapılması gerektiği) anlamındadır. Bu ayetteki zikirden de teşrik tekbirleri kastedilmiştir. Mücâhid b. Cebr, Tefsîr-i Mücâhid, thk.

15.3Ahmed el-Umrânî, Kahire: Dâru’s-Selâm, 2010, I, 319; el-Begavî, Tefsîru’l-Begavî, III, 321-22; Ebu İshak Ahmed b. Muhammed b. İbrahim es-Sa’lebî, el-Keşf ve’l-Beyân an Hac ibadetinin yerine getirilmesinin ardından başka bir zikrin yapılması burada da gerekmez. Bu zikirden, farz namazlarının akabinde belli vakitlerde yapılması gereken teşrik tekbirleri kastedilmiştir. [Bunlara karşılık] şunu sorabilirsin: “Bütün vakitlerde Allah Teâlâ’yı cehren zikretmeye bu ayeti delil getirmek nasıl doğru kabul edilebilir?” Bu soruya cevabımız şöyle olur: Allah Teâlâ’yı bütün vakitlerde anmaları değil belirli zamanların çoğunda böbürlenerek atalarıyla övündükleri gibi Allah Teâlâ’yı da anmaları kastedilmiş ve

Varak 9a

16.1bütün vakitlerinde atalarını öveceklerine, Allah Teâlâ’yı anmaları emredilmiştir. Konu hakkında el-Kâfî şerhu’lVâfî adlı eserin “Teşrik tekbirleri” bölümüne bakın! Şayet, “[Övgüye] hakkı daha çok olan Allah Teâlâ varken ondan daha aşağıda olan ebeveynle neden eşit tutulmuştur?” diye bir soru gelirse, cevabımız şöyle olur: Araplar, atalarını yâd edip övünürken aşırıya kaçıyorlardı. Allah Teâlâ’yı da imkânları ölçüsünde, verdiği nimetlere ve ihsanda bulunmasından dolayı aşırı derecede zikretmeleri emredildi. Bu iki hakkın derecesi arasında da haddi zatında büyük farklar vardır. Velhâsıl-ı kelam, cehrî zikre cevaz verildiği ve bazı vakitlerde de hafî zikrin daha evlâ olduğu ayetlerdeki gibi bazı vakitlerde de cehrî zikrin müstehab olduğuna işaret eden ayetler çokça vardır.

16.2Sözü kısa tutmak için sadece bir kısmı zikredilmiştir. 2.2.2.2.2. [Kudsî Hadisler] [1] Kudsî hadislere gelince bu konuda İbn Abbas’ın (r.a.) rivayetleri sayılamayacak kadar çoktur. Abdullah b. Abbas (r.a.), Peygamber’den (s.a.v.) şu hadisi nakletmiştir: “Allah Teâlâ buyurdu ki; Ey Âdemoğlu, Beni tek başına andığında, Ben de seni tek başına anarım. Eğer Beni bir mecliste anarsan, Ben de seni Beni zikredenlerden daha hayırlı bir mecliste anarım.” Bu hadisi el-Bezzâr, sahih isnadla nakletmiştir. [2] Muaz b. Cebel (r.a.), Peygamber’den (s.a.v.) şu hadisi nakletmiştir: “Allah Teâlâ buyurdu ki; Beni kişi kendi içinde anınca, Ben onu meleklerle dolu bir mecliste anarım. Kişi, Beni bir mecliste anarsa, Ben de onu Refikü’l-Âlâda anarım.” Bu hadisi Taberânî, hasen isnadla nakletmiştir.

Varak 9b

17.1[3] Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ buyurdu ki; Ben kulumun zannı yanındayım. Beni zikrettiği zaman da onunla beraberim. Beni kendi başına anarsa, Ben de onu tek başına anarım. Eğer, Beni bir toplulukla beraber anarsa, Ben de onu daha hayırlı bir topluluk içinde anarım.” Hafızüddin Abdullah b. Ahmed b. Mahmud el-Hanefî en-Nesefî, el-Kâfî fî Şerhi’l-Vâfî, Süleymaniye Ktp.: Ayasofya, db.: 01306, vr. 133a. Bu Rabbânî hadisler, cehrî zikre ve zikrin alenî yapılmasının müstehaplığına işaret eder. Aklı başında insaf sahibi hiç kimse, toplu halde zikrin cehrî ve alenî yapılması konusunda bahsedilen ayetlerdeki gibi, “Beni tek başına zikredeni, Ben de tek başına anarım” kudsî hadisinde işaret edilenleri görmezlikten gelemez.

17.2Bunlar rüşdü talep edene güçlü birer delildir. İyice belle! [4] Avarîfu’l-Maârif adlı eserin sahibi, Peygamber’in (s.a.v.) Rabbinden şöyle buyurduğunu zikretmiştir: “Eğer kulum vaktinin çoğunda Benimle meşgul olursa, onun bütün himmetini ve lezzetini zikrimde yapacağım. Artık o, hep beni sevecek, Ben de onu seveceğim. Aramızdaki perdeyi kaldıracağım. İnsanların gaflet gösterdiği zaman onlar gaflet göstermezler. İşte onların konuşması peygamber kelamıdır ve onlar gerçek kahramanlardır. İşte onlar öyle kimselerdir ki yeryüzündekilere ceza veya azap vermeyi istediğim zaman, onları hatırlar ve o azap veya cezayı onlardan çeviririm.” 2.2.2.2.3. [Nebevî Hadisler] [1] Nebevî hadislere gelince; Peygamber (s.a.v.), şöyle buyurmuştur: “Yürüyün, müferridler yarışı kazanmıştır”, “Ya Resulallah onlar kimdir (müferridun nedir)?” diye sorunca, Peygamber’de (s.a.v.) “Onlar Allah’ı çok zikreden erkekler ve kadınlardır” buyurmuştur.

17.3Bu hadis Mesâbîhu’s-Sünne’de geçmektedir. [2] Diğer bir rivayette Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Yürüyün, müferridler yarışı kazanmıştır”,

Varak 10a

18.1“Ya Rasulallah onlar kimdir?” diye soruldu. Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Onlar seher vaktinde Allah’ı zikirle meşgul olan kimselerdir. Zikir onların ağırlıklarını yani günahlarını kaldırdığından kıyamet günü hafif bir şekilde geleceklerdir.” Bu hadis, İhyâu ‘Ulûmi’d-Dîn adlı eserde nakledilmiştir. [3] Başka bir rivayette Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Yürüyün, müferridler yarışı kazanmıştır”, “Ya Rasulallah onlar kimdir?” diye ashâbı sormuş, Peygamber’de (s.a.v.) “Onlar kimselere aldırmadan hareket eden kimselerdir ki, -(Allah Teâlâ’yı zikretme de kimseye aldırmadan hareket etmeyi arzulayan kimselerin dışında öyle kimseleri Hz. Peygamber’in (s.a.v.) Kur’an-ı Kerim’in dışında Allah Teâla’ya dayandırarak söylediği sözlere “Kudsî görmedim)319- Kıyamet günü zikirleri ağır basıp hafif getirirler.” Bu hadis, Sahîh-i Müslim’den nakledilmiştir.

18.2Zikirde hareket etmenin caiz olduğuna bu hadiste apaçık işaret edilmektedir. Zikretmeye riya karışmadığı zaman, - riya bütün ibadetlerde haramdır- o halde zikirde hareket etmek, -bu konuda bir görüşte yokken- nasıl helal olmaz? Riya, (gösteriş) gizli bir iştir. Bundan dolayı Allah Teâlâ’yı çokça zikreden müminlere riyayla hükmedilmesi doğru olamaz. Aksine müminlerin sâlih kimselerden olduğuna hükmedilir. Meâlimu’t-Tenzîl adlı eserin sahibi İmam Begavî (r.h.), Atâ b. Yesâr’dan (r.a.)(ö. 103/721) şöyle nakletmiştir: “Abdullah b. Amr b. Âs’la karşılaştım ve ‘Bana Peygamber’in (s.a.v.) Tevrat’taki özelliklerini anlat’, dedim. ‘Tamam’, dedi ve Allah’a yemin ederim ki, O (s.a.v.)’nun Tevrat’taki kimi özellikleri Kur’an’daki kimi özellikleriyle aynıdır.

18.3‘Ey Peygamber, muhakkak ki biz seni bir şahid, bir müjdeleyici, bir uyarıcı ve ümmîler için bir koruyucu olarak gönderdik.’

Varak 10b

19.1Sen benim kulum ve resûlümsün. Ona mütevekkil ismini verdim. O ne kaba saba ne de katı yüreklidir. Çarşılarda yüksek sesle konuşmaz. Kötülüğü kötülükle savmaz, aksine affedip bağışlar. Allah onu, doğru yoldan sapmış milleti ‘La ilahe illallah söylemeye getirinceye, kör gözleri açıncaya, sağır kulakları işittirinceye, üstü örtülü kalpleri açıncaya kadar da asla ruhunu kabzetmez.” Şeyh İmam Necmeddin er-Râzi (r.h.) yukarıdaki ifadeleri açıklarken şunları söylemiştir: Kör gözden kastın, Hakk’ın cemâlini görmeyen göz; sağır kulaktan kastın, Hakkın kelamını işitmeyen kulak; üstü örtülü kalpten kastın ise, tevhid bilgisini anlamaktan aciz olduklarından dolayı, [kendilerini Hakk’a kapatmış kimseler] kastedilmektedir.

19.2Bunlar Avârifu’l-Maârif adlı eserde de nakledilmiştir. Menâzilu’s-Sâirîn adlı eserde şöyle denilmiştir: Mirsâd sahibi Necmeddin er-Râzi, Abdullah b. Zeyd326’in babasından (r.a.) şunu naklettiğini zikretmiştir: Ara bölümde zikredilen kısım, nüshada olduğu için eklenmiştir. Ancak İhyâ’da bu kısma rastlanmamıştır. Müslim, Zikir, Dua, Tevbe, İstiğfar, 1; Tirmizî, Ehâdîs-i şettâ min ebvâbı’d-da’avât, 168-169. İlgili hadisin sadece ilk kısmı Sahîh-i Müslim’de zikredilmiştir. Hadisin kalan kısmı Sahîh-i Müslim’de bulunamamıştır. Ancak hadis Kenzu’l-Ummâl’da şu şekilde rivayet edilmiştir: “Ebu’d-Derdâ şöyle rivayet etmiştir: ‘Yürüyün! Müferridler yarışı kazanmıştır.’ buyurunca ashabı, ‘Ya Rasulallah, Muferridler kimdir?’ diye sormuş, Peygamber (s.a.v.)’de, ‘O kimseler Allah Teâlâ’yı zikrederken kendilerine denilenleri umursamayan kimselerdir.

19.3Zikirleri onların günahları ve hataları yerine geçer. Böylece de kıyamet günü hafif olarak getirirler.” İlgili rivayetin Müsned-i Ebi’d-Derdâ’da nakledildiği zikredildikten sonra bu rivayetin zayıf İsa b. Meryem (a.s.) dedi ki; “Allah’ım merhamet edilmiş ümmetin kim olduğunu bana haber ver.” Allah Teâlâ’da, “Muhammed (s.a.v.)’in ümmetidir. Onlar, peygamberler gibi âlim, mütevâzi, muttaki, halîm ve safî kimselerdir. Benim verdiğim rızkın azına razı olurlar. Ben de onların yaptıkları amelin azına razı olurum. ‘La ilahe illallah’ demeleriyle onları da cennete girdiririm. Ey İsa! Onların çoğu cennetin sakinlerindendir. Çünkü ‘La ilahe illallah’ diyen kavmin dilleri onların dilleri gibi zillete düşmez.

19.4Yine secdeye eğilen boyunlar da onların boyunları gibi zillete düşmez.” [4] Ebû Saîd el-Hudrî (r.a.) (ö. 74/693-94), Hz. Peygamber’den (s.a.v.) şu hadisi nakletmiştir: “Başkaları size deli (mecnun) deyinceye kadar Allah Teâlâ’yı

Varak 11a

20.1çok zikredin.” Bu hadisi; İmam Ahmed b. Hanbel (ö. 241/855)329, Ebû Ya’lâ (ö. 307/919) ve İbn Hibbân (ö. 354/965) (r.a.) Sahîh’inde nakletmiştir. Hâkim en-Nîsâbûrî (ö. 405/1014) de isnadının sahih olduğunu söylemiştir. [5] Abdullah b. Abbas (r.a.)(ö. 68/687-88), Hz. Peygamber’den (s.a.v.)’den şu hadisi nakletmiştir: “Münafıklar size gösterişçi (riyakâr) deyinceye kadar Allah’ı çokça zikredin.” Bu hadisi Taberânî (ö. 360/971) ve Beyhakî (ö. 458/1066) de Ebu’l-Cevzâ’dan (ö. 83/702) rivayet etmiştir. Bu iki sahih hadiste, zikir ehlini hareketleri ve durumlarından dolayı kınayan kimseler için büyük bir azar vardır. Şayet müminlerden iseniz bundan sakının. [6] Abdullah b. Zübeyr (r.a.) (ö. 73/692), Hz.

20.2Peygamber’den (s.a.v.) şu hadisi nakletmiştir: “Peygamber (s.a.v.), namazda selam verince yüksek sesle, ‫ال اله هللا اال هللا وحده ال شريك له له‬ Bağdatlı Vehbi nüshasında “bizim ve onların peygamberi” ibaresi eklidir. Bkz. Sünbül Sinan, Risâle-i Tahkîkiyye, vr. 10b. ‫الملك و له الحمد و هو على كل شيء قدير و ال حو ل و ال قوة ال باهلل ال اله اال هللا و ال نعبد اال اياه له النعمة و له‬ ‫ الفضل و له الثناء الحسن ال اله اال هللا مخلصين له الدين و لو كره الكافرون‬duasını okumuştur.” Bu hadis, Mesâbîhu’s-Sünne’de nakledilmiştir. [7] Nevevî’nin el-Bustân adlı eserinin “el-Ezkâr” bahsinde, “Peygamber’in (s.a.v.) sahabeyle birlikte namazlardan sonra zikirleri, tehlili ve tesbihi yüksek sesle yaptığı” nakledilmiştir.

20.3[8] Ravzatu’l-Ulemâ adlı eserin seksen birinci bölümünde, Abdullah b. Ömer (r.a.) (ö. 73/692), Hz. Peygamber’den (s.a.v.) şunu rivayet etmiştir:

Varak 11b

21.1“Kim Allah yolunda yüksek sesle ‘Allahu Ekber’ derse, Allah Teâlâ ona en büyük hoşnutluğunu gösterip, onu dâru’l-celâlde İbrahim ve diğer peygamberler (a.s.) arasında bulundurup, sabah akşam Rabbi’ni gören kimselerden kılacaktır.” [9] Dürer tefsirinde ve onun şerhinin Hâşiye’sinde ise şöyle zikredilmiştir: “İki adam Peygamber’in (s.a.v.) yanına davacı olarak geldiler. Onlardan biri, arkadaşının iddiasına karşı yemin etti: ‘Kendinden başka ilah olmayan Allah’a yemin olsun ki…’ Yalan yere yemin ettiği halde ‘Allah’ kelimesini uzatarak okudu. Yemini bitince Cebrail (a.s.) indi ve şöyle dedi: ‘O kişi yemininde yalancıydı. Ancak Allah Teâlâ, ‘Allah’ kelimesini uzatarak okumasına karşılık onu affetti.” el-Meşîhat340’ta da buna benzer rivayetler bulunmaktadır.

21.22.2.2.2.4. [Rivayetler/Fetvâlar] Rivayetlere gelince; Mecmû’u’n-Nevâzil, el-Hâniye, el-Hüsâmî, el-Kübrâ, esSüğra, Câmiu’l-Muzmerât, el-Hâsiye, el-Hâsiye’nin Mülahhasın’da, Fetâvâ-yı Sirâciyye, el-Mültekat ve et-Tecnîs ve’l-Mezîd351’de [şöyle denilmiştir]: “Hamamda Kur’an-ı Kerim’i yüksek sesle okumak mekruhtur. Kısık sesle okumak ise mekruh değildir. Mezhebin fetvâsı bu yöndedir.” Aynı şekilde Câmiu’l-Muzmerât, en-Nisab ve diğer eserlerde, “Yüksek sesle bile olsa tesbih ve tehlil getirmek mekruh değildir” denmiştir. Ahmed. Musa b. İsa el-Keşşî (ö. 550/1155) adlı Hanefî fakihinin bazı meşhur âlimlerin fetvalarını bir araya topladığı esas adı Mecmû’u’n-Nevâzil ve’l-Havâdis ve’l-Vâkıât adlı eseridir.

21.3Ahmet Özel, Hanefi Fıkıh Alimleri ve Diğer Mezheplerin Meşhurları, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) Yay., 2017, s. 74. Bkz. Ahmed b. Mûsa b. İsa el-Hanefî el-Keşşî, Mecmû’u’l-Havâdis ve’n-Nevâzil ve’l-Vakıât, Süleymaniye Ktp.: Çorlulu Ali Paşa, db.: 00255, vr. 248a. Bununla birlikte [mekruh olmadığı], en-Nevâzil, el-Hüsâmî,

Varak 12a

22.1es-Sayrefiyye, elMültekat’ta da geçmektedir. Ayrıca et-Tecnîsü’l-Burhânî, er-Rüknî, et-Tecnîs ve’lMezîd adlı eserlerde “(yüksek sesle) mekruh olduğu” zikredilmiştir. [Bununla birlikte], esSirâciyye ve Muhtasaru’l-Kübrâ adlı eserin Kur’ân babı, birinci kısım ikinci bölümde; “Şayet yüksek sesli bile olsa hamamda tehlil ve tesbih getirmekde bir beis olmadığı” zikredilmiştir. Ayrıca es-Sirâciyye’de [bu konu] “yüksek sesle” lafzıyla, esSayrefiyye’de ise “Şayet sesi yüksek olsa bile” lafzıyla geçmektedir. Usûl ilminde bilindiği gibi lâ-be’s “‫ ”ال بأس‬kavramı, “Kerahiyet ve haramiyet içermediğini” belirtir. Bu mesele ile bundan önceki meseleler birbirinin aynıdır. Ancak iki mesele (tesbîh ve tehlîl meselesi) kitaplarda zikredilmektedir.

22.2Kur’an meselesi ise, Fetâvâ-yı Sûfiyye’deki rivayetlerde geçmektedir. Ayetler, kudsî ve nebevî hadisler ile fıkıh kitaplarından -senin işittiğin gibi-, Allah Teâlâ’yı cehrî zikretmenin kerih olmayıp caiz, dahası müstehab olduğu kesin bir şekilde anlaşılmıştır. Çünkü Peygamber (s.a.v.) ve ashâbı (r.a.), [Allah Teâlâ’yı] hem ferdî hem de cemaat halinde (toplu olarak) cehren zikrettikleri -senin işittiğin gibi-, ayetlerden ve bazı hadislerden anlaşılmaktadır. Çünkü zikir lafzı, âmm (genel, kapsamlı) bir lafızdır. Bu yüzden cehrî ve hafî zikrin anlamını aynı seviyede içerir. [Hatta] zikir lafzından ilk akla gelen, cehrî zikirdir. Hanefî âlimlerine göre; hâs lafzın hükmünün kat’î ve kesin [olduğu gibi] âmm lafzın hükmü de kat’î ve kesindir.

22.3[Bu konu] usûl kitaplarında, bazı hadislerde ve bahsi geçen güvenilir fıkıh kitaplarında biraz önce -senin de işittiğin gibi-,

Varak 12b

23.1açık bir şekilde bahsedilmiştir. Ebu’l-Leys İmâmü’l-Hüdâ Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrahim es-Semerkandî (ö. 373/983) adlı fahih, müfessir ve sûfî’nin eseridir. Bkz. İshak Yazıcı, “Semerkandî, Ebü’l-Leys”, DİA, 2009, XXXVI, 473-75; Ebü’l-Leys Nasr b. Muhammed b. İbrahim es-Semerkandî el-Hanefî, Fetâva’n-Nevâzil, thk. Yusuf Ahmed, 2.2.2.2.5. [Evleviyet Tartışmaları Bakımından Cehrî Zikir] Aynı şekilde Keşşâf sahibi, el-Kâşânî, İmam Râzî ve el-Beyzâvî; “Hani, o (Zekeriyya) Rabbine sessizce yalvarmıştı” ayetinin tefsirinde şunu söylemişlerdir: Zekeriyya (a.s.), sünnetullaha gizli bir dua ile dua etti. Çünkü Allah Teâlâ katında cehrî (sesli yapılan) ve hafî (içten yapılan) dua, [icabet edilmesi bakımından] aynıdır.

23.2Ancak hafî dua, daha evlâdır. Çünkü [hafî dua] riyadan uzaktır. Hülasa, iki hakikat arasındaki ihtilaf; cehrî ve hafî zikrin hangisinin daha evlâ olduğu hakkında olmuştur. Hangisinin haram ve kerih olduğu veya haram ve kerih olmadığı hakkında olmamıştır. Mazhar sahibi [cehrî zikir hakkında] şunları söylemiştir: Sesli zikir caizdir. Riyadan uzak ise müstehabdır. İnsanlar dinin ortaya çıkmasıyla sokak, ev ve iş yerlerinden hem duyup hem de işittikleri sese katılmalarıyla ellerine iyi bir imkân geçerek muvaffak olacaklardır. Onu işiten her bir yaş ve kuru, kıyamet gününde ona şahitlik edecektir. Mazhar sahibinin kelamı çok güzeldir. Allah’ım! Bizi sözü işiten ve ona en güzel şekilde uyanlardan eyle, Amîn!

23.3Şir’atü’l-İslâm adlı eserde, “Gafiller arasında ve çarşı gibi kalabalık yerlerde Allah Teâlâ’yı zikredenler için bunun bir fırsat olduğu” söylenmiştir. Eserin şerhinde ise, “Böyle yerlerde gafiller fıskla (günahla) devamlı meşgul olduklarından dolayı Allah Teâlâ’yı zikretmelerinin onları, hem fısk (günah) uykusundan uyandıracağını hem de fâsık (günahkâr) çarşıyı yola getireceği” belirtilmiştir. el-Kunye adlı eserde şunlar zikredilmiştir: Bir kişi günah işlenen bir yerde, “Onlar günahla meşgul iken ben Allah’ı zikirle meşgulüm” niyeti ile Allah Teâlâ’yı zikretse, en faziletli işi yapmış olur. Nitekim çarşı pazarda Allah Teâlâ’yı zikretmek, başka yerlerde zikretmekten daha faziletlidir. el-Bezzâzî’de aynı şekilde nakletmiştir.

23.4Peygamber (s.a.v.), hadis-i şeriflerde [ayrıca] şunları buyurmuştur: “Gafiller yanında Allah’ı zikreden, kurumuş ağaçların ortasındaki yeşil ağaç gibidir.”

Varak 13a

24.1, “Gafiller Meryem 19/3. yanında Allah’ı zikreden, savaştan kaçanların yanındaki savaşçı gibidir.”370, “Gafiller yanında Allah’ı zikreden, ölüler arasındaki diri gibidir.”371, “Her biriniz cennete girdirileceksiniz. Ancak imtina eden, girmemeye direten ve bir devenin sahibine karşı gösterdiği azgınlık gibi Allah Teâlâ’ya karşı azgınlık gösteren kimseler bunun dışındadır. Bunun üzerine, ’Direten kimseler kimdir?’ diye sorulunca Peygamber (s.a.v.) şu cevabı vermiştir; ‘‫ ’ال اله اال هللا‬demeyen kişidir. Sizinle onun arasına bir engel girmeden önce ‘ ‫ال اله‬ ‫ ’اال هللا‬sözünü diyerek Allah’ı çokça zikredin. Çünkü o; tevhid, ihlas, takva ve tayyib kelime olduğu gibi hakka davet, en sağlam kulp ve cennet meyvesidir.” Allah Teâlâ’nın, “İyiliğin karşılığı ancak iyiliktir” ayetinin tefsirinde, “İhsan lafzı dünyada kelime-i tevhid, ahirette cennettir” denilmiştir.

24.2Yine Allah Teâlâ’nın, “İyi iş yapanlara (mükâfat olarak) daha iyisi ve fazlalık vardır” ayetinde de aynısı söylenebilir. İhyâu ‘Ulûmi’d-Dîn adlı eserde ek olarak Sehl b. Abdillah’dan (r.a.) (ö. 283/896) şöyle rivayet edilmiştir: “‫’ال اله اال هللا‬ı ihlasla demenin sevabı ancak Allah Teâlâ’nın cemâlini seyretmektir. Amellerin sevabı ise cennettir.” Davet ancak cehrî (açıktan) yapılır. Bu konuda Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:“Ey Ebû Hureyre! Ölülere kelime-i tevhid’i telkin et. Şüphesiz ki kelime-i tevhid bütün günahları siler” Ebu Hureyre devamında, “Ya Rasulallah, bu ölüler içindir; peki diriler için nasıl olacak?” deyince, Peygamber (s.a.v.)’de,

Varak 13b

25.1“Kelime-i tevhid, en iyi silicidir, en iyi silicidir.” Buradan kelime-i tevhidi telkin etmenin ancak cehrî olarak yapılacağı anlaşılır. Keşşâf sahibi, “Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki, namazlarını önemsemezler” ayetinin tefsirinde şunları zikretmiştir: Salih amel işleyen kimse şayet farz ibadetleri açıktan yapıyorsa riyâ (gösteriş) yapmış olmaz. Farz ibadetlerin gereği onların açıktan yapılıp gösterilmesidir. Peygamber (s.a.v.), bir hadisinde şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ’nın farzlarına riya girmez.” Muhakkak ki onlar İslam’ın alemleri ve dinin şiârlarıdır. Onları terk eden yerilmeyi ve azabı hak eder. Töhmetten kaçınmak için farzlar açıktan yapılmalıdır. Şayet yapılan ibadet nafile ise, onun da gizliden yapılması gerekir.

25.2Çünkü o nafile ibadeti terk eden ne kınanır ne de yerilir. Şayet açıktan yapılmasında Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliya, VI, 181; Beyhakî, Şuabi’l-İmân, I, 411, h.n.: 565. Ebû Tâlib el-Mekkî Muhammed b. Ali b. Atiyye, Kûtu’l-Kulûb fi Muâmeleti’l-Mahbûb, thk. Mahmud başkasını özendirmek varsa, böyle yapılması daha güzel olur. Riyâ, “Kendisine iyi denilmesi için yaptığını başkasına kasıtlı olarak göstermeye” de denir.” Allah Teâlâ’yı çokça zikretmek bilindiği gibi farzlardandır. Çünkü Allah Teâlâ, Kitabu’lMubîn olan Kur’ânu’l-Azîm’inin birçok yerinde, “Ey İman edenler, Allah’ı çokça zikredin” ayeti gibi, müminlere bunu emretmiştir. Birçok yerinde de münafıkları yermiş ve “Onlar namaza kalktıklarında tembellik ederler.

25.3İnsanlara gösteriş yaparlar. Allah’ı da az zikrederler” buyurarak Allah Teâlâ’yı az zikretmeyi münafıklık alametlerinden saymıştır. Emir kipinden ilk akla gelen vücûbiyettir. Bununla beraber Allah Teâlâ, zikrin azlığını münafıklık alametlerinden saymıştır.

Varak 14a

26.1[Allah Teâlâ’yı] çokça zikretmek ya farz olur –zahir olan da budur- o zaman bunun hakkı, diğer farzlar gibi açıktan ve herkesin gözü önünde yapılmasıdır. Ya da [farz değil de] nafile ise, bu kabûle göre, diğer nafileler gibi herkesin gözü önünde yapılması caiz olur. Özellikle de zikrin açıktan yapılmasıyla başkalarına örnek olma, gafilleri uyarma, günahlarının silinmesi, bağışlanması için dirilere ve ölülere telkinde bulunma, kalplerindeki pasın silinmesi ve bunun gibi faydalı bir niyetle yapıldığı zaman hem güzel olup hem de en güzel başarılmış olur. Peygamber’den (s.a.v.), şu hadis rivayet edilmiştir: “Muhakkak ki demirin pas tuttuğu gibi kalpler de pas tutar.”; ashab, ‘Ya Rasulallah, onun cilası nedir?’ deyince; Peygamber (s.a.v.), ‘Allah Teâlâ’yı zikretmek, Kur’an okumak ve ölümü hatırlamaktır” buyurmuştur.

26.2Yine Peygamber’den (s.a.v.) şöyle bir hadis rivayet edilmiştir: “Kalpler dört çeşittir; Birincisi, hiçbir pürüz olmadan yanan lambanın ki gibi, işte bu mü’minin kalbidir. İkincisi, tersine dönmüş, siyah kalptir ki, işte bu kâfirin kalbidir. Üçüncüsü, dışı kabukla kaplanmış kalptir ki, işte bu münafığın kalbidir. Dördüncüsü, her tarafa açık kalptir ki, hem imanı hem münafıklığı içinde barındırır. İmanın misali, temiz suyla can bulan baklanın misali gibidir. Münafıklığın misali ise, irin ve sarı suyla kaplanan yaranın misali gibidir. Bu iki durumdan hangisi üstünlük sağlarsa, yaranın hükmü de ona göre olur.” Allah Teâlâ’nın, “Her halde Allah’tan korkanlar, kendilerine şeytandan bir tayf iliştiği zaman bir tezekkür ederler, derhal basiretlerine sahip olurlar” ayetinde, kalbin açıklığının ve cilasının ancak Allah Teâlâ’yı zikretmekle olacağı anlaşılır.

26.3Ayrıca Allah Teâlâ’yı zikirle takva mümkün olur. Takva, zikrin kapısıdır. Zikirde, keşfin kapısıdır. Keşifte, büyük kazancın anahtarıdır. Bahsedilen şeylerden

Varak 14b

27.1cehrî zikrin sahihliği ile cenazenin önünde ve arkasında ölüye telkin etme, ölülere ve dirilere telkinde bulunma, gafilleri ve zalimleri uyarma, dünya ve Zemahşerî, el-Keşşâf, thk. Adil Ahmed Mevcûd-Ali Muhammed Muavvaz, Riyad: Mektebetü’l-Ubeykan, 1998, VI, 443. makam-mevki sevgisi ile kalpleri katılaşmışları özellikle de zamanımızda ki âlim ve yöneticileri uyarmanın sahihliği tam olarak ortaya çıkmıştır. Peygamber (s.a.v.) hadisi şerifinde şöyle buyurmuştur: “Muhammed’in (s.a.v.) ümmetinden iki sınıf insan vardır. Onlar salih olduğu zaman insanlar da salih olur. Onlar bozulduğu zaman, insanlar da bozulur. Bunlar yöneticiler ve fakihlerdir.” Yine Peygamber (s.a.v.) başka bir hadisinde şöyle buyurmuştur: “Âlemin düzeni dört şey üzerinedir.” Bunlar: Verâ’ sahibi âlim, cömert zengin, sabırlı fakir ve adalet sahibi sultandır.

27.2Şayet bu kimseler de bozulursa, insanlar kime uyacaklar!” [Başka bir hadis-i şerifte], adamın biri Peygamber’e (s.a.v.) şer hakkında soru sordu. Peygamber (s.a.v.) de, “Bana hayırdan sorun” dedi ve bunu üç kere tekrar ettikten sonra şunları buyurdu: “Şerlilerin en şerlisi, âlimlerin şerlileridir. Hayırların en hayırlısı, âlimlerin hayırlısıdır.” Âlimler; ümmetin kılavuzları, dinin direği, doğuştan gelen cehalet karanlığının aydınlatıcıları, İslam divanının seçkinleri, kitap ve sünnet hikmetinin madenleri, Allah Teâlâ’nın yarattıklarının eminleri, kulların tabipleri, hanif (saf tevhid) inancına sahip milletin mütehassısları, emânetin şanlı taşıyıcılarıdır. Onlar takvanın hakikatini anlamada yaratılmışların en hak edeni ve dünya hayatında zühde en çok muhtaç olanlardır.

27.3Çünkü onlar kendileri ve başkaları için de buna muhtaçtırlar. Zira onların bozulmaları birçoğunun bozulmasına, düzelmeleri birçoğunun düzelmesine sebep olacaktır. 2.2.2.2.6. [Muarızlardan Gelebilecek İtirazlara Verilecek Cevaplar]

Varak 15a

28.1eş-Şir’at kitabında şöyle zikredilmiştir: Ölünün arkasında hiçbir şekilde ses yükseltilemeyeceği, çünkü o vakit mahşer gününe benzer, Allah Teâlâ’nın, “Rahman için sesler kısılır. Fısıltıdan başka hiçbir şey işitemezsin” ayetinden de [bu gibi durumlarda] seslerin kısılacağı ve sesli konuşulamayacağı anlaşılır. Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ, IV, 96; Muhammed b. Abdilberr en-Nemerî, Câmiu Beyâni’l-İlm ve Fazlih, el-Hülâsa ve şerhinde, “Yüksek sesle zikir çekmek ve cenazeyi uğurlarken Kur’an okumak mekruhtur. Çünkü bunlar ehl-i kitabın yaptıklarına benzemektedir” denildiği şayet itiraz olarak ileri sürülürse, biz de şunları söyleriz: Uyarıcı ve açık bir delille reddiyesi yapılacak iki konuda ve diğer bahsedilecekler hakkında biz bir açıklama yapmadan önce: Ebû Musa el-Eş’âri’nin Peygamber’den (s.a.v.), “Ey İnsanlar!

28.2Kendinize gelin! Siz ne sağır olan birini ne de uzakta olan birine dua ediyorsunuz. Aksine siz her şeyi hakkıyla işiten, hep size yakın ve sizinle birlikte bulunan birini dua ediyorsunuz” şeklinde naklettiği hadisi, Peygamber (s.a.v.) bir sefer esnasında ashabı yüksek sesle tekbir getirirken söylemiştir. Bu da cehrî zikrin kerahetine dahası haramlığına da işaret etmez mi? diye bir [başka] soru soracak olursan cevaben şunları söyleriz: Hadisin şerhinde İbn Firişte (ö. 821/1418)(r.h.) şöyle demiştir: Bu hadiste gizli zikrin müstehablığına işaret vardır. [et-Tîbî diye bilinen] Keşşâf şârihi (r.h.) de şöyle demiştir: “Bu, duruma göre değişir. [Kimi zaman] Mürşid şeyh, tarikata yeni giren müridine, içinde kökleşen kimi duyguları söküp atmak için sesini yükseltmesini emredebilir.”

Varak 15b

29.1Meşârik şârihi el-Herevî şöyle demiştir: Söz konusu hadisteki ‘‫ ’اربعوا‬kelimesi ‘‫( ’ارفقوا‬kendinize acıyın) yani “Sesinizi yükseltmeyin!” anlamına gelmektedir. Bundan dolayı bayram ve hac ibadetindeki tekbirler gibi bir başka konu ile bağlantısı yoksa dualarda sesin kısılmasının mendupluğuna işaret vardır. Hadiste zikredilen “Muhakkak ki sizler ne sağır ne de dilsiz olan birine dua ediyorsunuz” ifadesi ise, “tekbir’in ve diğer tekbirlerin” de dua olarak isimlendirilebileceğine işaret eder. el-Hekâyık adlı eserde, Abdulah b. Mesûd’dan (r.a.) şu nakledilmiştir: “Bir topluluk, toplu halde yüksek sesle tehlîl (kelime-i tevhid) getirirken İbn Mesûd onlara, ‘Ben sizi bid’atçiler olarak görüyorum’ demiş hatta onları mescitten çıkartmıştır” şeklinde sahih bir rivayet bulunmaktadır.

29.2Bu ise el-Bezzâzî’nin (r.h.) Kitâbu’l-İstihsân’ında naklettiği gibi İftihârüddin Tâhir b. Ahmed b. Abdirreşid el-Buhâri (ö. 542/1147) adlı Hanefî fakihine ait eserdir. Bkz. M. Esat Kılıçer, “Buhârî, Tâhir b. Ahmed”, DİA, 1992, VI, 376. yüksek sesle zikrin mekruhluğuna dahası haramlığına işaret etmektedir. Fetâvâ-yı Kâdıhân’da geçen, “Yüksek sesle zikir çekmek, haramdır” ifadesi de bunu desteklemektedir. Abdullah b. Mesûd’dan (r.a.) sahih rivayetle nakledilen, “Bir topluluğun mescitte toplanıp yüksek sesle tehlil ve salavat getirdiklerini işitince, hemen oraya gidip onlara, ‘Biz bu yaptığınızı Peygamber’in (s.a.v.) zamanında görmedik. Ben sizi bid’atçiler olarak görüyorum’ demiş ve sözünü onları mescitten çıkarıncaya kadar da söylemeye devam etmiştir” ifadesi de bahsedilen durumu desteklemektedir.

29.3Peki, sen bu konu hakkında ne dersin? Biz ilk olarak, Abdullah b. Mesûd’dan (r.a.) nakledilen bu rivayet hakkında, rivayetin sahih olmadığını söyleriz. Çünkü bu rivayet önceden belirttiğimiz gibi Kur’an-ı Kerim’in ayetleri

Varak 16a

30.1, kudsî ve nebevî sahih hadisler ile fıkıh kitapları ve Kerûbi meleklerinin fiillerinin geneline aykırı olduğu gibi Allah Teâlâ’nın “Allah’ın mescitlerinde O’nun ismini anılmasını engelleyenlerden ve onların tahribine çalışanlardan daha zalim kim olabilir? ayetine de aykırıdır. Dahası bu tür iddialar, kendi iddialarına meşruluk kazandırmak için Abdullah b. Mesûd’a yapılmış büyük bir iftiradır. İkincisi, şayet böyle bir olay vaki‘ olsa bile, kat‘î deliller karşısında tek bir rivayet olduğu için değer taşımaz. Üçüncüsü, Kâdı (Kâdıhân) ve diğerlerinin “Yüksek sesle zikir çekmek haramdır” görüşü, “Ahirette sahibi (Rabbi) tarafından cezalandırılır ve azaba çaptırılır” anlamındadır. Cehrî zikir çekmenin haram oluşu, akıl ile sabit olmaz.

30.2Aksine nakil ile sabit olur. Herhangi bir ayette, hadiste ve eserde kıyamet günü cehrî zikir getirmelerinden, Allah Teâlâ’nın tevhidini ortaya çıkartmalarından, ilah-i kelimetullahı yüceltmelerinden ve yaymalarından, gafilleri gafletten uyandırmalarından ve müminlerin kalplerine tevhid inancını ekmelerinden dolayı azap edileceği haber verilmiş hiçbir kavim işittin mi? Peygamber (s.a.v.) bu konuda şu hadis-i şerifleri buyurmuştur: “Gafillerin içinde Allah Teâlâ’yı zikreden kişi, kurumuş ağaçlar arasında yeşil ağaç gibidir.”404; “Gafiller içinde Allah Teâlâ’yı zikreden kişi, savaştan kaçanların arasında savaşçı gibidir.”405; “Size mecnun denecek kadar, çokça Allah Teâlâ’yı zikredin.”406, “Allah Teâlâ’yı zikretmede o kadar ileri gidin ki, size münafıklar dahi gösterişçi (riyakâr) desin.” Cehrî zikirde gösteriş (riya) ihtimali, cehrî zikrin haram olmasını gerektirmez.

30.3Aksine cehrî zikrin amacı,

Varak 16b

31.1salih ve meşru bir niyetle, bayram, ihram, hac, ezan, hutbe tekbirleri, gafilleri gafletten uyandırma, canlılara ve ölülere telkinde bulunma ve bunların dışındaki Bkz. Ali Erbaş, “Melek”, DİA, 2004, XXIX, 37-39. el-Bakara 2/114. şeylerde olduğu gibi, aynı anda olmadığı zaman hafî zikrin daha evlâ (üstün) olduğunu göstermektir. Bu bahsedilenlerle cehrî zikir aynı anda yapılabilir olduğu zaman ise cehrî zikir, hafî zikirden daha evlâ olur. Hülâsa, diğer ibadetlerdeki gibi Allah Teâlâ’yı zikretmek, diğer ibadetlere göre daha faziletli bir ibadettir. Allah Teâlâ’nın “Allah’ın zikri en büyüktür” ayetindeki buyruğu da bunun en büyük ibadet olduğunun göstergesidir. Diğer ibadetleri açıktan ve gizliden yapmanın caiz olduğu gibi Allah Teâlâ’yı zikretmek de caizdir.

31.2Bunu Allah Teâlâ’nın şu ayeti de desteklemektedir: “Şayet sadakalarınızı açıktan yaparsanız, gerçekten güzel bir şey olur. Yok, eğer onu gizlice fakirlere verirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır.” Allah Teâlâ’yı zikretmek ise sadakaların en hayırlısıdır. Dördüncüsü, Abdullah b. Mes’ûd’un (r.a.) görüşü –ki bu da doğru ise- kat‘î delil türünden değildir. Çünkü şerî delil; kitap, sünnet, icmâ ve kıyastan ibarettir. O fiilin açıktan yapılmasının onlarla da bir ilgisi yoktur. Aksine yukarıda geçtiği üzere, ilgili tespitlere aykırıdır. Peki, Allah Teâlâ’nın, “Rabbini, içinden, yalvararak, korkarak ve fakat yüksek sesli olmaksızın sabah akşam zikret; gafillerden olma” ayetinde, cehrî zikrin mekruh dahası haram olduğuna işaret edilmektedir.

31.3Bu ayeti yukarıda cehrî zikrin haram veya mekruh olduğunu iddia edenler de delil getirmişlerdir. İşaret edilen ayetlerin, cehrî ve hafî zikrin sıhhat olarak aynı derecede olduğuna işaret eden ayetlerle tahsis edilmeleri hakkında ne söylersin?”

Varak 17a

32.1diye sorarsan, ilk başta şunları söyleriz: Bu ayet diğer ayetleri tahsis edemez. Çünkü bu ayetlerin bir kısmı Bakara sûresinden, bir kısmı Âl-i İmrân sûresinden ve bir kısmı da Ahzâb sûresindendir. Bu surelerin tamamı da Medenî sûrelerdir. Bu ayet ise Mekkî sûrelerdendir. Mekkî sûre ise Medenî sûreyi tahsis edemez. Çünkü Mekkî sûrenin iniş sırası daha öncedir. Bu yüzden önce inen daha sonra ineni tahsis edemez. Yukarıda bahsedilen durum ise bunun tam tersidir. Bundan dolayı da zikredilen ayetler ve hadisler umumiyet [manası] üzerine kalırlar. Hanefî mezhebine göre bu deliller ise nass ve kat‘î delildir. İkinci olarak, bu ayet ve hadislerin cehrî zikrin mekruh ya da haram olduğunu iddia edenler için delil olabilmesi, ancak, şahıs, zikir ve zaman açısından bir genelleme yapılması ile cehrî zikrin haram olmaması [şartlarını taşıması] halinde mümkün olabilecektir.

32.2Bu dört şart, yukarıdaki iddianın neresindedir? Teysîr sahibi ve el-Begavî, zikri, namazlarda Kur’an-ı Kerim okumaya has kılmışlardır. Teysîr’de İbn Abbas’tan (r.a.) rivayetle şöyle nakledilmiştir: Zikirden kasıt, namazlardaki Kur’an-ı Kerim’i okumadır. “ ‫ تضرعا‬/yalvararak”tan kasıt, dil ile cehrî söylemektir. “ ‫ خيفة‬/gizlice”den kasıt ise, kalpten

Varak 17b

33.1gizlice söylemektir. “ ‫دون الجهر‬ ‫ من القول‬/yüksek sesli olmaksızın”dan kasıt ise, aşırı şekilde yüksek sesli söylememektir. el-Ankebût 29/45. el-Bakara 2/271. Meâlimu’t-Tenzîl’de İbn Abbas (r.a.)’tan rivayetle şöyle nakledilmiştir: Allah Teâlâ’nın namazda kıraat esnasında zikretmekten maksadı namazın sessizce, yalvararak ve korkarak kılınması ile korku ve yalvarma içinde Kur’an’ın okunmasıdır. “‫دون الجهر‬/sessiz” buyruğuyla da namazda aşırı yüksek sesli olmadan, sesin kısık ve arkasında namaz kılanların işitebileceği şekilde olması gerektiğini kastetmiştir. Mücahid ve İbn Cüreyc (ö. 150/767) ise zikretmeyi duaya has kılmışlar ve şöyle söylemişlerdir: “Allah Teâlâ kullarına, dünyada kendisini gönüllerde yalvararak zikredilmesini ve dua esnasında haykırışlar içerisinde ve yüksek sesle değil de sükûnetle yapılmasını emretmiştir.” Keşşâf sahibi, el-Kâşânî, el-Medârik sahibi ve Kâdı Beyzâvî; zikirleri, Kur’an-ı Kerim okuma, dua, tesbih, tehlîl gibi vb.

33.2şeylere genellemişlerdir. “‫( دون الجهر‬sessiz)” ifadesine, ne gizliden ne de aşırı yüksek sesli okuma anlamında, okuma sesinin manaya uygun düşmesi ve mutedil olması yorumunu yapmışlardır. Allah Teâlâ’nın, “Namazda sesini çok yükseltme; gizli de okuma. Bunun arasında orta bir yol tut” ayetini de görüşlerine uygun düşecek şekilde müstehaplığına hamletmişlerdir. Çünkü -kıraatin- gizliden yapılması; ihlasa, güzel tefekkür etmeye ve ibadetlerinin güzel olmasını sağlayacak en uygun uygulamadır. Aynı şekilde, “Rabbini, içinden, yalvararak, korkarak ve fakat yüksek sesle olmaksızın sabah akşam zikret; gafillerden olma” ayetindeki “Zikret” lafzı, Kur’an okumak, dua,

Varak 18a

34.1tesbih, tehlîl vb. şeyler gibi bütün zikirleri kapsayan âmm bir lafızdır. “‫ ”تضرعا‬ve “‫ ”خيفة‬lafızlarının anlamı “yalvarma” ve “korkma”dır. “‫ ”دون الجهر‬lafzı ise “kısık sesle konuşma”ya denir. Çünkü gizlilik (sesin kısık olması), ihlasa ve güzelce tefekkür etmeye en yakın olandır. “‫( بالغدو و االصال‬sabah ve akşam)” lafzı da bu iki vaktin daha faziletli olduğuna veya zikirde sürekliliğin/devamın olması anlamını içerir. Kadı Beyzavî (r.h.) bunlara, “Konuşan kişi, içten ve kısık sesle konuşmasının biraz üstünde konuşur. Çünkü bu ihlas ve alçak gönüllüğe en uygun olanıdır” diyerek eklemede bulunmuştur. Âlimlerin bir kısmı, “Rabbini zikret” ayetini, lafzın zahirinden anlaşılan anlam gereği, İmam Râzi’nin Tefsiri’l-Kebîr’inde ve el-Keşşâf ile el-Mesâbîh şârihi etTîbî’nin yaptığı şerhteki gibi Peygamber’e (s.a.v.) hâs olduğunu zikretmişlerdir.

34.2İmam Râzi, “Rabbini yalvararak ve korkarak zikret” ayetinin tefsirinde birçok mesele olduğunu söylemiştir ki bazıları şöyledir: Birinci Mesele: Bil ki; Allah Teâlâ’nın, “Kur’an okunmaya başladığı zaman onu dinleyin ve çıtınızı bile çıkarmayın” ayetindeki buyruğundan, “Okuyucunun diğerlerinin işitebileceği şekilde yüksek sesle Kur’an okumaya başladığı” anlaşılır. Bu okuyucunun Peygamber’den (s.a.v.) el-Begavî, Tefsirü’l-Begavî, III, 321-22. Ebü’l-Berekât en-Nesefî (ö. 710/1310) adlı Hanefî mezhebinin klasik sonrası döneminde çok etkili olan bir başkası olmadığı da bellidir. Allah Teâlâ, bu ayetin akışından anlaşıldığına göre, Peygamber (s.a.v.)’den, Kur’an’ı herkesin işitebileceği şekilde yüksek sesle okumasını istemiştir.

34.3Allah Teâlâ bunu, vahyini ve risâletinin mesajını onlara tebliğ edebilmek maksadıyla Peygamber’e (s.a.v.) emretmiştir. Allah Teâlâ, bu emrin akabinde Peygamber’in (s.a.v.) kendisini tek başına

Varak 18b

35.1zikretmesini söylemiştir. Bundaki fayda ise, bu şekildeki zikrin insanı Kemale erdirip derecelerini yükseltmesidir. Çünkü bu şart-sıfat-, ihlasa ve yalvarmaya en yakın olanıdır. İkinci Mesele: Allah Teâlâ, Peygamber’e (s.a.v.) birtakım kayıtlara bağlayarak zikretmesini -kendisini hatırlamasını- emretmiştir. Her şeyden evvel “Rabbini içinden zikret” ayetinde Allah Teâlâ’yı içinden zikretmekten maksat, diliyle yaptığı zikirlerin anlamını bilmesi ve o esnâda Allah’ın Celâl, Cemâl, İzze, Aliyy ve Azîmet sıfatlarını aklıyla tefekkür etmesidir. Çünkü dil, Allah Teâlâ’yı zikretmezse kalbe bir faydası olmaz. Kalan meseleleri merak eden Tefsîru’lKebîr’e göz atsın. Tîbî’nin, “Ayette, zikirde asıl olanın dil olduğuna işaret vardır” şeklindeki görüşüne gelince, bu, niyet ve denge metodunun dikkate alınmasından kaynaklanmaktadır.

35.2Bunun benzeri “Namazda yüksek sesle okuma, çok da sesini kısma. Bu ikisi arasında orta bir yol tut” ayetidir. Allah Teâlâ’nın “Rabbinize yalvararak ve gizlice dua edin. O haddi aşanları asla sevmez” ayetine gelince bu, dua ve kabulün gerçekleşmesine özgü bir husustur. Bütün bunlar “‫( واذكر‬zikret)” kelimesinin âmm (kapsamlı, genel) lafız olması durumundadır. Peygamber’in (s.a.v.) “Mescitlere yürüyerek gidenleri kıyamet günü tam bir nur ile müjdele!” 426 hadisi de bu kabildendir. Eğer, “Zikredilen naslar peygamberin şahsına mahsustur. Ümmetini eğitmek, onlara örnek olmak, kendi konum ve derecelerini onlara göstermek içindir” denilirse, o zaman ayet, zikrin

Varak 19a

36.1mertebesi ve zikredenlerin konumlarındaki farklılıklar oranında derecelerine işaret etmiş olur. Allah Teâlâ’nın, “Rabbini içinden yalvararak ve korkarak zikret” ayeti, mertebelerin en üstününe işaret etmektedir. Bu mertebe ise Hakk’a vasıl olmuş müşahede ehlinin aldığı tattır. Allah Teâlâ’nın “‫( دون الجهر‬sessiz)” ifadesi orta dereceyi ifade eder ki, o da müşahede makamına doğru yol almak isteyenlerin mertebesidir. Allah Teâlâ’nın “Gafillerden olma” ayeti de seyrüsülûkte derece kaybedenlere işaret eder. Allah Teâlâ’nın “Rabbini içinden yalvararak ve korkarak zikret” ayetindeki emir siğası vücub (farziyyet) ifade eder. “Sessizce” lafzı, övgüde derinleşmesini ifade eder. “Gafillerden olma” lafzındaki nehiy siğası ise, heyecana kapılıp ve tutuşma haliyle yani makamını daha hızlı yükseltmek için sesini yükseltmede aşırı bir gayrete girmemeyi ifade el-A’râf 7/205.

36.2er-Râzî, Tefsîru’l-Kebîr, XV, 110-11. eder. Çünkü senin makamın bundan daha üstündür. Sen hakikatin özüne vasıl olmuşlardansın. [Ki bu hakikat] Mukarrebin [meleklerinin] zümresine dâhil olanların [makamı olan] şühûd makamında ifadesini bulmuştur. [Bu makama dâhil olanlar] nefsânî düşüncelerini yok etmek ve arzu kirlerinden arınmak için cihad edenlerdir. “‫( خوف‬korku)” kelimesinin zikredilmesi, Allah Teâlâ’nın Celâl sıfatındaki heybetin hissedilmesine işaret içindir. Şair bir beytinde; Ona arzum, onu görünce Celalinden başımı önüme eğdirdi, Korkumdan değildi bu, heybetin ve Cemâlinden korunmak içindi. Peygamber’in (s.a.v.),

Varak 19b

37.1Buhârî, Müslim, Tirmîzî ve Ebû Davud’un Ebû Musa (r.a.)’dan rivayet ettiği “yasaklayıcı” hadis bu türdendir. Ebû Musa el-Eş’ârî’nin rivayeti şöyledir: Bizler, Peygamber’le (s.a.v.) beraber seferdeyken insanlar yüksek sesle tekbir getiriyorlardı. Peygamber (s.a.v.) de şöyle buyurdu: “Kendinize gelin! Siz ne sağır olan birini ne de uzakta olan birini çağırıyorsunuz. Aksine siz her şeyi hakkıyla işiten, hep size yakın ve sizinle birlikte bulunan birine dua ediyorsunuz. O ki sizden birine şah damarından daha yakındır.” Yeni başlayan kimsenin durumu da işte budur. Sâlikin (bu yolda mesafe alanın) hali, mürşidi olan şeyhinin görüşlerine bağlıdır. Bazen şeyhi, zikir esnasında sesini yükseltmesini emreder ki, bununla işin başında içinde kök salmış nefsinin hevasını ve kötü isteklerini söküp atmayı amaçlar.

37.2“Gafillerden olma” ayeti de bu makama işaret eder. Şeyhimiz Şeyhü’l-İslâm Ebû Hafs es-Sühreverdî’nin (r.h.) bir kısım sözlerini buldum. Şüphesiz o sözler şunlar hakkındaydı: Kulun bünyesi ve vücudu, büyük bir şehri anlatır. Dış ve iç organları ise o şehrin sakinleri gibidir. Zikir esnasında kulların oturması, şehrin kapısındaki minareye çıkıp ezan okuyan müezzin gibidir. İşte bu hakiki zikir, kulun kalbinin ve diğer duygularının dilin zikir çekmesiyle uyanmasını ve zikirle de kalbini ve diğer organların sulamasını kasteder. Dil ile çekilen zikirdeki yalvarışlar ve sedalar, kalbin kubbesinde nefis şehrinin sakinlerinin zikirleriyle yankılanırlar.

Varak 20a

38.1Anlayış ve his ordularındaki dağınıklıkları bir kısmın zikredip bir kısmın dinlemesiyle düzene girer. Böylece dildeki kelimeler kalbe doğru akmaya başlayınca, kalbi de aydınlanır. Sıkıntılı hallere karşı güçlenir ve kalbindeki nurun dışa vurmasıyla, salih amellerle bezenmeye başlar. el-Avârif ‘te de aynı şekilde [şöyle de] nakledilmiştir: Kişi halvetteyken bu kelimeyi dili ve kalbi uyum içinde tekrar etme seviyesine gelinceye kadar, kelime kalbine sarılıp nefsin kötülüklerinden arındırır. Böylece kalbindeki bütün nefsani kötülüklerden manevi olarak tövbe eder. Tekrar edilen kelime (zikir) dile hâkim olup, [söylemesi] dile kolay gelmeye başladığı zaman; kalp ondan içmeye başlar. Artık dil dursa, kalp durmaz.

38.2Ardından bu zikir kalpte billurlaşır. Kalpteki bu billurlaşma nurun kalbe yerleşmesini sağlar. Öyle ki, kelimenin şekli dilden düşse; nuru, kalpteki billurlaşmasını Buhârî, Megâzi, 7; Cihâd, 6; Deavât, 11; Tevhîd, 13; Müslim, Zikir, Dua, Tevbe, İstiğfar, 4; Ebu Davud, Salât, 1; Tirmizî, Deavât, 4; İbn Mâce, Edeb, 2. sürdürür. Böylece zikir, zikredilen Allah Teâlâ’nın azametinin ru’yetiyle bütünleşir ve zikir Zât’ın zikrinden ibaret hale gelir. İşte; müşâhede, mükâşefe ve muâyene (seyretme, perdeyi aralama ve açıkça görme) olarak nitelendirilen zikir de budur. Bir diğer ifadesiyle Zât’ın zikri, zikrin nurunu billurlaştırır. Halvetten beklenen en son nihai beklenti de budur. Bu sonuç, bazen kelime zikriyle gerçekleşmeyip, Kur’an tilavetiyle elde edilebilir.

38.3Kur’an-ı Kerim’in çok okunması ve kalp-dil bütünlüğünü sağlama gayretiyle tilavet dile dökülür, mana insanın iç duyguları haline geliverir. Bunun sonucunda namaz kılmak ve tilavet, insana çok kolay gelir. Namazı edadaki bu kolaylık, içini nurlandırır. Kelâm-ı ilahinin nuru, kalbinde billurlaşır. Zât’ın zikri bu şekilde gerçekleşmiş olur.

Varak 20b

39.1Zikredilenin azametinin farkında olunması ile kelâmın nuru kalpte buluşur, bütünleşir. Kâdı Beyzâvî (r.h.), Allah Teâlâ’nın “Sözü açık söylesen bile O, gizliyi de en gizliyi de bilir” ayetinin tefsirinde şunları söylemiştir: Sen, Allah Teâlâ’yı zikretsen de ve ona duanı sesli de yapsan bil ki onun, senin sesli zikrine ihtiyacı yoktur. Muhakkak ki O, kendisinden gizliyi de, en gizliyi de bilendir. “‫( هو‬o)” lafzı kişi zamiridir. Burada şuna da işaret vardır ki, zikir, dua ve bunların sesli yapılması, [yapılan bu ibadetleri Allah Teâlâ’ya] duyurmak için değil, aksine nefisleri zikirle şekillendirmek ve zikrin kalpte kökleşmesini sağlayıp başka şeylerle meşguliyetini engellemek, yalvarışyakarışla hazmını gerçekleştirmek içindir.

39.2Kâşânî (r.h.), bu ayetin (20/7) tefsirinde şunları söylemiştir: Ayet, kullara cehrî zikri öğretmek içindir. Ancak cehrî zikir, yalvarmayı, azabına karşı ilahi rızaya yakın olabilmeyi hazmetmek içindir. Aksine Allah Teâlâ’ya bunu bildirmek ve işittirmek değildir. Allah Teâlâ’nın “Rabbini, içinden, yalvararak, korkarak ve fakat yüksek sesli olmaksızın sabah akşam zikret; gafillerden olma” ayetinde buyurduğu gibi riya (gösterişe) bürünmüş kimselerden çekinilmesi gerektiğini bildirmek de değildir. Keşşâf tefsirinde bu ayet (20/7) hakkında şöyle denilmiştir: “Ya da kullara şunu öğretmek içindir; zikrin sesli yapılması, Allah Teâlâ’ya duyurmak için değil, başka bir amaç içindir.” Ey hak talibi, bu tespitleri iyice ezberle!

39.3Bunlar seni büyük doğru yola ulaştıracaktır. 2.2.2.3. [Sünbül Sinan’ın Tarikat Silsilesi] Sahih muttasıl isnadla Ali b. Ebu Talip (r.a.)’ten şu rivayet nakledilmiştir: “Peygamber’e (s.a.v.) dedim ki,

Varak 21a

40.1‘Ya Rasulallah, bana Allah Teâlâ’ya yakınlaştıracak yolun en yakınını, Allah katında en faziletlisini ve Allah’ın kullarına en kolay olanını göster?’; Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurdu, ‘Ey Ali, bu seni nübüvvete ulaştıran yoldur.’; Hz. Ali (r.a), ‘Neyi kastettin Ya Rasulallah?’ diye sorunca; Peygamber (s.a.v.), ‘Halvette (inzivada) Allah Teâlâ’yı devamlı zikretmendir’ buyurdu. Hz. Ali (r.a.), ‘Ya Rasulallah, işte bu insanların her birinin zikrettiği zikrin faziletidir.’ diye sorunca, Peygamber (s.a.v.), ‘Ey Ali, yeryüzünde ‘Allah Allah’ diyen kimseler olduğu sürece kıyamet kopmaz’ buyurdu. Hz. Sühreverdî, Avârif, II, 45-6. Tâhâ 20/7. Ali (r.a.), ‘Ya Rasullah, nasıl zikretmeliyim?’ diye sorunca; Peygamber (s.a.v.), ‘Gözlerini kapat, Ben üç defa tekrar edinceye kadar çıtını bile çıkartma, o arada beni dinlersin, sonra dediklerimi üç kere tekrar et, bende seni dinleyeyim’ buyurdu.

40.2Sonra gözlerini kapatıp, sağından sol tarafına meylederek yüksek sesle üç defa ‘Lâ ilâhe illallah’ dedi. Hz. Ali bu arada onu dinliyordu. O da gözlerini kapatıp sağından soluna meylederek yüksek sesle ‘Lâ ilâhe illallah’ dedi. Peygamber’de (s.a.v.) onu dinliyordu. Onun (Hz. Ali’nin) kalbini açtı ve gördüğünü o da gördü.” Allah Teâlâ, bu şekildeki zikri: Cebrâil’e (a.s.), o; Hz. Peygamber’e (s.a.v.), o; Hz. Ali’ye, o; Oğulları Hz. Hasan’a (ö. 49/669), Hz. Hüseyin’e (ö. 61/680)(r.a.), Hasan-ı Basrî’ye (ö. 110/728)’ye ve Kümeyl b. Ziyad’a (ö. 82/701)(r.a.), Hasan-ı Basrî;

Varak 21b

41.1Habib el-Acemî’ye (ö. 130/747), o; Davud et-Tâî’ye (ö. 165/781), o; Ma’rûf-ı Kerhî’ye (ö. 200/815), o; İmam Hüseyin b. Ali’ye (ö. 61/680)(r.a.), o oğlu; İmam Zeynelabidin Ali b. Hüseyin’e (ö. 94/712), o oğlu; Muhammed Bâkır’a (ö. 114/733), o oğlu; İmam Ca’fer es-Sâdık’a (ö. 148/765), o oğlu; İmam Mûsâ el-Kâzım’a (ö. 183/799), o da oğlu; İmam Ali Rızâ’ya (ö. 203/819), marifet ve hakikat derslerini o Ma’rûf-ı Kerhî’den almıştır, o; eş-Şeyh Serî es-Sakat‘î’ye (ö. 251/865), o kız kardeşinin oğlu; eş-Şeyh Seyyidü’t-Taife Cüneyd el-Bağdâdî’ye (ö. 297/909), o; eş-Şeyh Mimşâd ed-Dîneverî’ye (ö. 299/911), o; Muhammed el-Bekrî’ye (ö. 380/991)440, o; Vahyüddin el-Kâdı’ya (ö. ?)441, o; Ömer el-Bekrî’ye (ö.

41.2478/1085)442, o; Ebû Necib es-Sühreverdî’ye (ö. 563/1168), o; Kutbüddin el-Ebherî’ye (ö. 572/1177), o; Rukneddin Muhammed en-Necâşi’ye (ö. ?)443, o; Şehâbuddin et-Tebrîzî’ye (ö. 632/1234), o; Seyyid Cemâleddin’e (ö. ?), o; Şeyh İbrahim Zâhid-i Geylâni’ye (ö. 700/1301), o kardeşi; Muhammed’e (ö. ?)444, o; eş-Şeyh Pîr Ömer el-Halveti’ye (ö. 800/1397), o Meryem’in kardeşi; el-Hâc İzzeddin’e (ö. ?), o kardeşi; Muhammed el-Halvetî’ye (ö. ?), o; eş-Şeyh Pîr Sadreddin el-Konevî’ye (ö. 673/1274)445, o; es-Seyyid Yahya el-Bâkır’ye (ö. ?), o; eş-Şeyh Pîr Muhammed el-Erzincanî’ye (ö. 869/1464), o; eş-Şeyh Muhammed b. Mahmud b. Muhammed Cemâleddin (ö. 899/1494) (Allah onların ruhlarını mukaddes kılsın), o; eş-Şeyh Yusuf b.

41.3Ali

Varak 22a

42.1b. Kaya Bey -Sünbül Sinan- el-Burlevî’ye (ö. 936/1529) telkin etmiştir. Sünbül Sinan, Merzifon’da doğmuş, Konstantiniyye’ye (İstanbul’a) hicret etmiş ve makamını kurmuştur. [Sonuç olarak] bu bahsedilen ayrıntılı bilgilerden anlaşılmıştır ki, ihtilaf öncelikle zikrin cehrî mi hafî mi olacağı konusundadır. Meşâyıhtan bir kısmı, cehrî zikri tercih etmiş ve onun baştan sona tüm insanlık için daha evlâ olduğunu söylemişlerdir. Çünkü cehrî zikir, daha çok ameli barındırır ve sevabı da o yönde büyüktür. Diğer bir kısım meşâyih ise, hafî zikrin daha evlâ olduğunu tercih etmişlerdir. Çünkü hafî zikir, riyadan (gösterişten) daha uzak ve ihlasa yakındır. Bazı meşâyih ise, zikredenin haline bakmış, zâkir riyadan arınmış ise cehrî zikri, riyadan arınmamış ise hafî zikri daha evlâ görmüşlerdir.

42.2Muhakkık meşâyihe göre ise halkın önünde Kur’an-ı Kerim okuma ve zikir çekmeleri ile yeni seyrüsülûk yoluna girenler için cehrî zikir evlâdır. Yeni başlayanların nefislerindeki kötülüklerin ve pisliklerin sökülüp atılması ve kalplerinde zikrin perçinleşmesi için cehrî zikir evleviyetten öte zorunludur. Kalp makamına geldiklerinde kalplerinde zikir ortaya çıktığı zaman gizli zikir daha evlâdır. Dahası zatın kendisine ulaştığında [cehrî zikir] vacip olur. Böylece zikredenin vücudu zikredilenin aynında yok olur, biter geriye yalnızca Hak kalır. Kişi kendini tanıyınca Rabbini de tanımış olur. Bu durumda da hafî zikir, Allah Teâlâ’nın “Rabbini, içinden, yalvararak, korkarak ve fakat yüksek sesli olmaksızın sabah akşam zikret; Bu kişinin Şeyh Rükneddin Muhammed Nuhâs(?) el-Buhârî (ö.

42.3?) –kimi kaynaklarda secâsî, sencâsî, necâşî, gafillerden olma” ayetinde Peygamber’e (s.a.v.) emrettiği gibi gerekli hale gelir. Ayette geçen “Gafillerden olma” ifadesi, bid’atçi inkârcılardan olma demektir. Allah’ım, bizi kendilerinde korku ve hüznün olmadığı kimselerden kıl! Âmin, Yâ Mu’în. 2.2.3. İkinci Bölüm 2.2.3.1. [“Raks, icmâen haramdır” Büyük Önermesinin İptali]

Varak 22b

43.1[İkinci bölüm], “Raks, icmâen haramdır” büyük önermesinin iptali hakkında olacaktır. Raks, “İmam Mâlik (ö. 179/795), İmam Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel’e (r.a.) göre icmâen haramdır. Raksın icmâen haramlığını bilen kimsenin, helal kabul edeni tekfir etmesi gerekir” [denilirse] biz şöyle deriz: “Şayet onların kasıtları, bütün raksların icmâen haram olduğu ise bu doğru değildir ve büyük bir iftiradır.” el-Hakâyık diye isimlendirilen Şerhu’l-Manzûme adlı eserde şöyle geçmektedir: İmam Şâfiî’ye (r.a.) göre makamlı bir şekilde nağmeler söylemek ve dinlemek aslı itibariyle mubahtır. Aynı şekilde, bir kişinin bizzat kendisinin anlatılmadığı şarkılar da böyledir. İnsanlar arasında dolaşıp nağme söylemeyi de meslek edinip kazanç sağlayan kimseler veya kazanç ummayıp kendisinin sürekli dinlenilmesini isteyen kimseler sefih kabul edilir ve şehadeti kabul edilmez.

43.2Buna ek olarak, kılıçları birbirine vurup oynama ve buna benzer diğer oyun şekilleri de bu hükme tabidir. Bu, el-Umde [adlı eserde] de geçmektedir. Şâfiî fıkıh eserlerinden el-Muharrer, el-Envâr, el-Lübâb, el-Lübâb’ın şerhinde ve el-Hâvî’453de şöyle denilmektedir: Bir çalgı aleti kullanmadan sadece ses ile nağmeli söz söylemek [şarkı söylemek] ve dinlemek haram değil mekruhtur. Benzer şekilde kılıç[ları birbirine vurarak] oynamak da yalnızca ölçülü [bazı] hareketlerin yapılmasıyla oynandığı için aynı hükme tabidir. Rivayetlerde de sabit el-A’râf 7/205. olmuştur ki Peygamber (s.a.v.), raks eden Habeşlileri izleyen Hz. Aişe (r.a.) için durmuş ve beraber onları izlemişlerdir. el-Halîmi ise, “İçinde ellerin büküldüğü ve dizlerin kırıldığı oyunların -muhammes[kadın gibi davranan erkeklerin] hareketlerine benzediğinden dolayı- hem erkeklere hem de kadınlara haram olduğunu” söylemiştir.

43.3Celâleddin

Varak 23a

44.1el-Envâr adlı eserin haşiyesinde, “İmam er-Râfiî, içinde bel ve diz kırma olmayan raksın mekruh mu mubah mı olduğuna dair bir açıklama gelmediğini ve bu meselenin ihtilaflı olduğunu” söylemiştir. Cerrâî459’de (Cerâlî) nakledildiğine göre Kaffâl460’da “Mekruh olduğunu” belirtmiştir. enNevevî’de el-Umde’sinde “Raksın mubah olduğunu” söylemiştir. Gazzâlî, el-Vasît adlı eserinde aynı görüşü benimsemiştir. Ebû Ali ve el-Halîmi’nin görüşlerinden anlaşılan da aynıdır. el-Aclî, Şâfiî kitaplardan Şerhu’l-Vecîz’inin şehadet bahsinde, “Raksın haram olmadığını” söylemiştir. Kadı Hüseyin (r.a), “Ehl-i hâl’in vecd ile raks etmelerinin onlara mubah, başkalarına ise mekruh olduğuna” işaret etmiştir. Üstad Ebû Mansûr da aynı görüşü açıklamıştır.

44.2İki taifenin reisi hamse mie (altıncı asrın âlimi) sahibi İmam Gazzâlî’nin rivayet ettiği hadiste, Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Allah Teâlâ bu ümmete her yüzyılın başında onlara dinlerini tecdîd eden birini gönderir.” Başka bir rivayetinde de şöyle buyurmuştur: “Bu ilmi; uygulayıcıların tahriflerinden, batılcıların hakikati saptırmasından ve cahillerin tevilinden arındıracak her nesilden adil olanlar yükleneceklerdir.” İmam Gazzâlî el-İhyâu ‘Ulûmi’d-Dîn adlı eserinin Rub’u’l-Âdât’ın sekizinci kitap, birinci bab, Âlimlerin Semâ’ın Mubahlığı Hakkındaki İhtilafları bölümünde ve Semâ ve Vecd bahsindeki Semâ Konusunda Hakikatin Keşfi bölümünde şunları zikretmiştir: Bu kıyaslar ve nakledilen nasslar nağmenin, def çalmanın, kılıç kalkan oyununun, Habeşlilerin ve Zencilerin (Siyahilerin) bütün sevinç günlerinde oynadıkları oyunu izlemenin

Varak 23b

45.1bayram gününe kıyasla mubah olduğuna işaret etmektedir. Nitekim bayram günü de mutluluk zamanıdır. Düğün, velîme, akîka, sünnet, yolculuktan gelme ve şerân yapılması caiz olan durumlar düğün gününün bir manasını ifade ettiği için bu oyun ve nağmeleri icra etmek de caizdir. Buna ek olarak dostların yemek ve sohbet için buluştukları, toplandıkları yerlerde –ki buralar semâların beklenildiği yerlerdir- de icra etmek caizdir. Başka bir yerde de şunları zikretmiştir: Lehv, oyun (eğlence) olduğu için haram değildir. Habeşlilerin oyunu ve dansı ise Peygamber’in (s.a.v.) kerih görmeden izlediği bir lehvdir. Aksine Allah Teâlâ’nın sorumlu tutmadığı lehv ve oyun, insana fayda vermeyen bir fiilden ibarettir.

45.2Şayet insan kendisini yüz defa elini başını koymaya alışkanlık haline getirse kendisine fayda vermeyen abes bir şey olur. Bu sebeple haram olduğu da söylenemez. Nitekim Allah Teâlâ, “Allah sizi boş ve gayesiz yeminlerinizden dolayı sorumlu tutmaz” ayetinde de bunu zikretmiştir. Şayet Allah Teâlâ’nın adı bir şeyde zikredilmiş olmasına rağmen, kendisine fayda sağlamayan bir şeyde muhalefet edildiğinde sorumlu tutmuyor ise, raks ve şiirde nasıl sorumlu tutabilir? Başka bir yerde yine şunları zikretmiştir: “Lehv ve oyunun ikisi de mubahtır.”, “Hangi oyun Habeşlilerin ve Zencilerin (Siyahilerin) oyunlarından daha gösterişli olabilir? Nitekim oyunun mubahlığı nas ile sabit olmuştur.”, “Oyun, kalbi rahatlatır ve fikir karmaşasını hafifletir.

45.3Eğer kalp daralır da körelirse (çalışma azmini yitirirse), yenilenip rahatlamasına yardımcı olur.”

Varak 24a

46.1, “Yalnız peygamberlerin (a.s.) nefisleri, acı gerçeklere ve asil (mahza, devamlı) ciddiyete sabredebilir. Lehv, kalpteki bitkinlik ve bıkkınlık derdinin devasıdır. Bu sebeple mubah olması gerekir. Fakat ilaç ki nasıl çok Burada zikredilen kişinin Ebû Mansûr Fahrüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. el-Hasen ed-Dımaşkî (ö. 620/1223) adlı Şâfiî fakihi ve hadis âliminin olabileceği gibi (Bkz. Cengiz Kallek, “İbn Asâkir, Ebu Mansûr”, DİA, 1999, XIX, 319-20) “Üstat” şeklinde zikredilmesinden kaynaklı Ebû Mansûr el-Mâturîdî de olabileceği kanaatindeyiz. kullanılmıyorsa lehvin de çok olmaması gerekir. Nitekim lehv, bu niyetle olduğu zaman, bir ibadet (Allah Teâlâ’ya yakınlaştıran bir amel) olur.” Diğer bir yerde ise şunları zikretmiştir: Bil ki, semâ o işin girizgâhıdır.

46.2Semâ kalpte bir hal meydana getirir ki buna vecd denir. Vecd de organları harekete geçirir ki bu hareketler tabiatı dışında olunca ıztırab denir. Bu hareketler tabiatına uygun olunca da tasfîk ve raks denir. Bu da mutluluk ve neşe anında uzuvları hareket ettirmenin sebebidir. Her mutluluk mubah ise, hareket etmekte (dans etmekte) caizdir. Şayet bu haram olsaydı Peygamber (s.a.v.), Hz. Aişe (r.a.) ile beraber Habeşlileri raks yaparlarken izler miydi? Bazı rivayetlerde Peygamber’in (s.a.v.) Hz. Aişe’ye, “Habeşlilerin oyunlarını (rakslarını) izlemekten hoşlanır mısın?” diye sorduğu zikredilmiştir. Sahabe’den (r.a) de bir grubun, mutluluk anlarında raks ettikleri de rivayet edilmiştir. Hz. Hamza’nın kızının türbesinde (r.a.) Hz.

46.3Ali b. Ebi Talib, kardeşi Hz. Cafer ve Hz. Zeyd b. Harise’nin (r.a.) tartıştıkları ve birbirlerine kibirlendikleri zikredilmiştir.

Varak 24b

47.1Peygamber (s.a.v.), Hz. Ali’ye hitaben, “Sen bendensin. Ben de sendenim” deyince, Hz. Ali raks etmeye başlayıverdi. Hz. Cafer’e hitaben de “Sen hem fiziken hem de ahlaken bana benziyorsun” deyince, o da Hz. Ali’nin raksının ardından raks etmeye başladı. Peygamber (s.a.v.), Hz. Zeyd b. Harise’ye hitaben de “Sen bizim hem kardeşimiz hem de mevlamızsın (azatlı kölemiz ve dostumuzsun)” deyince, o da Hz. Cafer’in raksının ardından raks etmeye başladı. İşte bunun hükmü arzu veya mutluluk olduğu için hükmü, harekete geçiren (istek uyandıran) bir hüküm olur. Şayet sevinci övülecek bir şey olursa raksı da övüleceğinden mubah olur. Şayet yerilecek bir şey olursa raksı da mubah olmaz.” Evet, bu şekilde sevinç gösterişleri, yüksek makam ve güç sahibi kimseler için münasip olmaz.

47.2Çünkü bunların çoğunluğu lehv ve oyun şeklinde olur. Bundan dolayı insanların gözünde örnek teşkil edenlerin küçük düşürecek davranışlardan kaçınması gerekir ki insanlar ona uymayı terk etmesinler. [Yukarıda bahsi geçen vecd hali durumunda] elbisesini yırtarak (parçalayarak) çıkartmasına gelince böyle bir harekete, tercihe binaen emir (makam) sahibi kişi çıktıktan sonra yapılmasına ruhsat verilmiştir. Nitekim vecd halinin etkisiyle farkında olsun veya olmasın elbisesini parçalayarak çıkartması da uzak bir davranış değildir. Çünkü bu haldeyken iradesine sahip çıkamaması sebebiyle zorunlu tutulmuş kimse gibi olur. Bu konuda iş bu risâleden fazla bilgiye bakmak isteyen İhyâu ‘Ulûmi’d-Dîn adlı eserin sekizinci kitaptaki Rub’u’l-Âdât bahsinin “Semâ ve Vecd” bölümüne baksın!

47.3Şeyh Şihabüddin Ömer es-Sühreverdî (r.h.) el-Avârif adlı eserinin, yirmi ikinci babının Semâ Hakkındaki Görüşleri Kabul ve Tercih başlığında, şunları zikretmiştir:

Varak 25a

48.1Doğru sözlü kimselerin bir kısmı kendilerinde bulunan vecd ve hallerini dışarıya yansıtmadan ölçülü hareketlerle raks ederlerdi. Bu halleri bazı fakirlerin hareketleriyle uyuşsa da kendilerinde vecd ve hallerinde farklılık iddia edilemeyecek şekilde, ölçülü hareket ederlerdi. Yaptıkları bu hareket batıl [olabilir] mi? Çünkü yaptıkları hareketleri, şer’î hüküm ile haram kılınmamış olsaydı, her bir hareket içerisinde lehv olduğu için şimdiki hükümle helal kılınmamış da olurdu. [Ayrıca] yaptıkları hareketleri ve raksları, mubah sayılan hareketlerden de olabilir. Nitekim ailesi içerisinde yaptıkları gülme, oynama ve şakalaşmaları bu kabildendir. Bu yaptıkları da kalbi rahatlatmaya girer. Belki bu hareketleri, bedeni dinlendirme niyetiyle yapıldığı zaman, hüsn-i niyet sebebiyle ibadet dahi olabilir.

48.2Ebu’d-Derdâ (r.a.) da buna benzer şunu nakletmiştir: ‘Bende, hak yolda yardımcı olması için bedenimi dinlendirecek batıl şeylerle uğraşıyorum.’ Allah Teâla’nın hizmetinde bulunanların dinlenebilmeleri için, nefislerinin işe ara verme ve dinlenme yerlerinde güzel vakit geçirme gibi bazı isteklerini görebilsinler diye Gazzâlî, İhyâ, IV, 472-73. kimi vakitlerde namaz kılmaları mekruh kılınmıştır. Bu konuda iş bu risâleden fazla bilgiye bakmak isteyen ilgili bölüme baksın! Aynı eserin yirmi beşinci babının Semâ Hakkında Edeplilik ve İhtimam bahsinde şunları söylemiştir: Bize, Ebu Zur’a Tahir, o, babası Ebu’l-Fadl el-Hâfız el-Makdisî’den; o, Ebû Mansur Muhammed b. Abdulmelik el-Muzafferî bi-Serahsi’den; o,

Varak 25b

49.1Ebu Aliyyü’l-Fadl b. Mansur b. Nasru’l-Kâğıdî es-Semerkandî’den; o, el-Heysem b. Kelb’den icazetle (‫ ;)إجازة‬o, Ebu Bekr Ammâr b. İshak’tan; o, Said b. Âmir’den, o; Şu’be’den, o; Abdulaziz b. Süheyb’den, o; Enes’ten (r.a.) alarak şöyle rivayet etmiştir: Biz, Peygamber (s.a.v.)’in yanındaydayken Cebrâil (a.s.) geldi ve Peygamber (s.a.v.)’e şöyle dedi: “Ya Rasulallah, senin ümmetindeki fakirler zenginlere göre yarım gün önce cennete girecekler. O yarım günde beş yüz yıldır.” Peygamber (s.a.v.) buna çok sevindi ve şöyle buyurdu: “İçinizde bize bir şeyler okuyacak [neşid] söyleyecek yok mu?’ Bedevinin biri, ‘Var, Ya Rasulallah!” deyip şunları okudu: Aşk yılanı ciğerimi ısırdı, yaramın ne doktoru ne de tedavisi vardır.

49.2Ancak dermanım sevdiğim yârdır, ilacım ve tedavim yalnız onun yanındadır. Bedevi bu beyitleri okuyunca Peygamber (s.a.v.) ve ashâbı birlikte vecde geldiler, öyle ki Peygamber (s.a.v.)’in omuzlarından ridası yere düştü. Vecd halinden çıktıktan sonra ise herkes yerine geçip oturdu. Muaviye b. Ebî Süfyân; “Ya Resûlallah, ne güzel oynuyorsunuz!” deyince Peygamber (s.a.v.); “Sus ya Muâviye! Sevgilinin zikrini işitince içi titremeyen, saygın (şerefli) değildir” buyurdu. Sonra Peygamber (s.a.v.), düşen ridasını dört yüz parçaya ayırıp yanında hazır bulunan ashabına dağıttı. İş bu hadis bize, işittiğimiz ve bulduğumuz gibi müsned olarak nakledilmiştir. Hadis âlimleri bu hadisin sahihliğini tartışmışlardır.

49.3Biz Peygamber (s.a.v.)’den, bu rivayetin dışında, günümüz insanlarının vecd, semâ, ictimâ ve davranışlarına benzer hiçbir rivayet bulamadık. [Şayet bu hadis sahih olsaydı sûfilerin ve zamanımızdaki kimselerin semâ ve hırkalarını parçalayarak dağıtmalarına ne güzel bir delil olurdu. Allah Teâlâ en doğrusunu bilir.] 483

Varak 26a

50.1Aynı rivayeti Necmeddin, “Menâzilü’s-Sâirin” adlı eserinde nakletmiştir. eş-Şeyh Muhammed el-Arabî el-Endülisî (ö. 638/1240), Fütuhât-ı Mekkiyye adlı eserinin vasiyetlerinde şöyle demiştir: Ahmed b. Mes’ûd b. Şeddâd el-Mukrî el-Mavsilî kendisi sika (güvenilir) olup Hicrî 601 yılında bize; Ebû Cafer el-Kâss’dan; ona, Yusuf b. Ebi’l-Kâsım el-Diyarbekirlî; ona, Cemâlü’l-İslâm Ebu’l-Hasan Ali b. el-Kureyşî el-Hekkârî; ona, Ebu’l-Hasan el-Kerhî; ona, Ebu’l-Abbas Ahmed b. Muhammed b. el-Fadl en-Nihâvendî; o da Şeyhi Ca’fer b. Muhammed b. elHuldî’den dinleyerek şöyle nakletmiştir: Cüneyd ile Hicaz yolunda beraberken Tur-i Sina’ya vardık. Cüneyd (r.h.) dağa doğru tırmanmaya başlayınca biz de peşinden dağa tırmandık.

50.2Nihayet Hz. Musa (a.s.)’nın durduğu yere gelince mekânın heybetinden etkilendik. Yanımızda bir kavval vardı. Cüneyd ona bir şeyler söylemesini işaret etti ve kavval şunları söylemeye başladı: İyileştikten sonra özlem tekrardan ortaya çıktı, Anlamlarını zayıflatan şimşek parladı, Nasıl parladığını göstermek için ortaya çıktı, Güç yetiremedi ona bakmaya, eşsizliğine karşı, Onun her tarafını ateş sardı, Su da onun kirpiklerine doldu. Cüneyd vecde gelince biz de onunla vecde geldik. Bizden kimse kendisinin yerde mi gökte mi olduğunun farkında değildi. Yakınımızda içinde rahip olan bir kilise vardı, rahip bize şöyle seslendi: “Ey ümmet-i Muhammed! Allah’a yemin olsun ki bana cevap verin!” Bizden hiç kimse o an yaşadığı güzelliklerden onunla ilgilenmedi.

50.3Rahip ikinci defa;

Varak 26b

51.1“Hanif dine yemin olsun ki bana cevap verin!” diye seslendi yine bizden kimse cevap vermedi. Rahip üçüncü defa; “Kulluk ettiğinize yemin olsun ki bana cevap verin!” diye seslendi yine bizden kimse ona cevap vermedi. Bizler vecd halinden çıkıp Cüneyd [dağdan] inmeye hazırlanınca, Cüneyd’e; bu rahibin bize yeminler ederek seslendiğini ancak cevap vermediğimizi söyledik. Cüneyd, “Ona doğru gidelim. Umulur ki Allah ona hidayet nasip eder” dedi. Onu çağırdık, yanımıza geldi ve selam verip, “Hocanız kim?” diye sordu. Cüneyd: “Bunların hepsi hoca ve seyyiddir.” Rahip: “İçinizden birisinin büyük hoca olması gerekir’ dedi. [Cüneyd’in] yanındaki arkadaşları, Cüneyd’i işaret ettiler. Bunun üzerine Rahip [Cüneyd’e], ‘Bu yaptıklarınızı herkes yapabilir mi yoksa yaptıklarınız dininize mahsus da mı öğrendiniz, söyler misin?” Cüneyd: “Aksine dinimize mahsustur.” Rahip: “Özel kişiler mi yoksa herkes mi yapıyor?” Cüneyd: “Aksine özel kişilere mahsustur.” Rahip bu sefer, “Hangi niyetle kıyâm yapıyorlar?” Cüneyd: “Allah Teâlâ’nın rahmetini ümit ve onunla mutlu olma niyetiyle yapıyorlar.” Rahip: “Hangi niyetle semâ yapıyorlar?” Cüneyd: “Allah’tan semâ niyetiyle yapıyorlar.” Rahip: “Hangi niyetle seslerini yükseltiyorlar?” Cüneyd: “Allah Teâlâ’ya kulluk niyetiyle seslerini yükseltiyorlar” dedi ve şu ayeti okudu: “Allah Teâlâ ruhlara, ‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim!’ diye sorunca ruhlar, ‘Evet, buna şahitlik ederiz’ dediler.” Bunun üzerine Rahip: “Bu sesler nedir?” diye sordu.

51.2Cüneyd: “Ezelî (Allah’a) olanın nidasıdır.” Rahip: “Hangi niyetle oturuyorlar?” Cüneyd: “Allah Teâlâ’dan korku niyetiyle oturuyorlar.” Arapça’daki muganninin karşılığı Farsça’da kavval demektir. Bkz. Nuri Özcan, “Hânende”, DİA, 1997, XVI, 27. Rahip: “Doğru söyledin, elini uzat!’ dedi ve ‘Ben, şahitlik ederim ki, tek olan Allah’tan başka ilah yoktur. Onun hiçbir ortağı da yoktur. Yine şahitlik ederim ki, Muhammed (s.a.v.), O’nun kulu ve elçisidir” dedikten [sonra rahip], İslâm’la müşerref oldu. Cüneyd: “Benim doğru söylediğimi nasıl bildin?” diye rahibe sorunca, Rahip: “Ben Mesih İsa (a.s.) b. Meryem’e indirilen İncil’de şunları okudum:

Varak 27a

52.1Ümmet-i Muhammed’in has kulları, bir hırka giyer, [öğünlerini] ekmek kırıntıları ile geçirir, aza rıza gösterirler. Özel zamanlarında Allah Teâlâ’ya duydukları sevgi, özlem ve korku sebebiyle vecde gelir ve O’na yönelirler.” Rahip bizle üç gün daha Müslüman olarak yaşadı ve sonra vefat etti. Allah Teâlâ ona meramet etsin. Aynı rivayet Şeyh Ferîdüddin el-Attâr’ın (ö. 658/1260) Tezkiretü’l-Evliyâ adlı eserinde Farsça olarak geçmektedir.

Varak 27b

53.12.2.4. [Sonuç] Sonuç olarak, nakledilen rivayetler ve görüşlerden İmam Şâfiî, İmam Gazzâli ile zahir, batın ve esrar ilmine vakıf muhakkik büyük âlimlerin çoğuna göre raksın, mubah olduğunun anlaşıldığını söyleriz. Aksine onlara göre, kimi vakitlerde niyetlerine göre ibadet yerine [bile] geçer ki o da, belirttiğimiz gibi ihtiyâr (hür irade) ile olandır. Daha öncede detaylı olarak zikrettiğimiz gibi, bu bizzat Peygamber’den (s.a.v.) vuku‘ bulmuş, İncil’de de benzeri nakledilmiştir. Bizim zikrettiğimiz bilgilerin doğruluğu hakkında kesin bir kanaate sahip olduysan, sakın inkârcı ve inatçı gafillerden olma! [Çünkü aksi iddialar] raksı helal kabul edenlerin küfrünü, bu da raksa helal diyen birçok müçtehidi küfre nispet etmeyi gerektirir.

53.2Zira onlardan kimisi bunu iyi ve övülmeye değer bir durum ya da ister özgür irade ister irade dışı olsun övgüye değer kişilerden saymışlardır. Nitekim Peygamber (s.a.v.), sahabe (r.a.), tâbiîn ve ileri gelen meşâyıhtan da bu yönde birçok olay nakledilmiştir. Hasetçilerin hasedi ile Peygamber’in (s.a.v.)

Varak 28a

54.1“Allah ilmi insanlardan bir anda söküp almaz. Ancak âlimlerin ruhunu alarak ilmi alır. Nihayet geride hiçbir âlim kalmadığında, insanlar cahilleri kendilerine önder edinirler. Bunlara bir fetvâ sorulduğu zaman bilgisizce fetvâ verirler. Böylece hem kendileri sapar hem de başkalarını saptırırlar” hadisinde ifade edilen kibirli ulemânın fetvâlarından, Allah Teâlâ’ya sığınırız. Allah Resûlü ve Habîbi (s.a.v.) doğru söyledi. Bu da aynen böyle olmuştur. Şunu da söylemeliyiz ki icmâyla sabit hükmün inkârı, esasen küfrü gerektirir. Ancak bu icmâ sahabe icmâsı olunca, tevatür ile sabit olduğu için, kat‘î icmâ olur. Peki, bu nasıl olur ki? Aksine tarihin hiçbir döneminde icmâ vâki‘ olmamıştır. Nitekim buraya kadar zikredilen kitaplardan da bu açıkça ortaya çıkmıştır.

54.2[Buna göre] “Kim icmâ iddiasında bulunursa, büyük bir iftirada bulunmuş olur.” [Bir hususta] sahabe icmâsından söz ediliyorsa [bilinmeli ki] bu kat‘i değildir. Çünkü tevatür ile sabit olmamıştır, aksine ya şöhret ya da haber-i vâhid ile sabit olmuştur. [O zaman bunu inkâr] küfrü gerektirmez. Nitekim bu husus, usûl ilminde açıklanmıştır. Usûl kaynaklarında belirtildiğine göre icmânın mertebeleri vardır: sahabe icmâsı, onlardan sonraki neslin ihtilafsız olarak icmâsı, ihtilaflı olarak icmâları -ki bunun icmâ olup olmaması tartışmalıdır-. Birinci mertebedeki icmâ; ayet ve mütevâtir hadis hükmündedir, inkâr eden kâfir olur. İkinci mertebedeki icmâ; haber-i meşhur konumundadır, inkâr eden sapık (dalâlet ehlinden) sayılır.

54.3Üçüncü mertebedeki icmâ; ihtilaflı olduğu için inkâr eden dalâlet ehlinden sayılmaz. Sonra bil ki, sahabenin icmâsı, her asırda yine icmâ ile bize nakledilmiş ise, mütevâtir hadisin nakli gibi olacağından, inkârı küfrü gerektirir. [Sahabe icmâsı] bize, şöhret ya da haber-i vâhid yöntemi ile

Varak 28b

55.1-bir sika (güvenilir) ravinin “Sahabe şu konuda icmâ etti” demesi gibi- sabit olmuş ise bu meşhur ve haber-i vâhid hadis konumundadır. Amel etmeyi zorunlu kılarsa da, bilmeyi (inanmayı) zorunlu kılmaz, dolayısıyla inkârı küfrü gerektirmez. Ancak bu tür rivayetler, kıyasa tercih edilir. Koca Mustafa Paşa Şeyhi, Şeyh Hacı Sünbül Sinan Yusuf Efendi’nin mübarek şerefli risâlesi tamamlandı. Allah Teâlâ’nın rahmeti onun üzerine olsun. Allah sırrını takdis etsin. Onun şefaatinden bizlere de nasip etsin.